Poprzednia

ⓘ Armia Polska we Francji




Armia Polska we Francji
                                     

ⓘ Armia Polska we Francji

Armia Polska we Francji, zwana też Błękitną Armią lub Armią Hallera – polska ochotnicza formacja wojskowa powstała w czasie I wojny światowej w roku 1917, powołana dekretem prezydenta Francji Raymonda Poincarégo 4 czerwca 1917 z inicjatywy Romana Dmowskiego oraz kierowanego przez niego Komitetu Narodowego Polskiego.

                                     

1. Geneza

Tuż po wybuchu I wojny światowej koła polskie we Francji zwróciły się do rządu francuskiego o wyrażenie zgody na formowanie sił zbrojnych na terenie swojej drugiej ojczyzny. 21 sierpnia 1914 rząd Francji wyraził na to zgodę. Armia została zorganizowana na zasadzie zaciągu ochotniczego spośród Polaków służących w wojsku francuskim, polskich jeńców wojennych z armii państw centralnych, a także z polskiej emigracji z Francji, Stanów Zjednoczonych, Kanady poprzez Obóz Kościuszko i Brazylii. Kilkuset Polaków, w większości członków Sokoła i Strzelca zameldowało się w punktach meldunkowych. Pierwszą, 180 osobową, polską kompanię rekrucką skierowano 25 sierpnia do obozu szkoleniowego w Bayonne stąd nazwa Bajończycy. Po przeszkoleniu wcielono Polaków jako 2. kompanię do 1. Pułku Legii Cudzoziemskiej. W ciężkich walkach stan osobowy polskiej kompanii stopniał do kilkudziesięciu, ale postawa w walkach zyskała Polakom sławę i uznanie Francuzów. Sztandar Polaków, według projektu Xawerego Dunikowskiego, został udekorowany w 1918 roku Croix de Guerre. Z dalszych ochotników nie tworzono jednak czysto polskich oddziałów ze względu na sprzeciw Rosji – sojusznika Francji. Kierowano ich do jednostek francuskich.

Do formowania polskich oddziałów we Francji powrócono po podpisaniu przez prezydenta Raymonda Poincarégo dekretu 4 czerwca 1917 roku. W miesiąc później w obozie Sillé-le-Guillaume region Loary powstały pierwsze polskie oddziały, a 8 stycznia 1918 roku utworzono dwubatalionowy 1 Pułk Strzelców Polskich dowódca płk Jasieński. Główny trzon stanowili Polacy z USA, zgłaszający się na apel Ignacego Jana Paderewskiego oraz emigranci z Kanady i Francji. Później doszli Polacy z przebywających we Francji i ogarniętych fermentem rewolucji dywizji rosyjskich. Oficerami byli głównie Francuzi. W czerwcu odbyła się uroczystość wręczenia pułkom sztandarów ufundowanych przez miasta Paryż, Nancy, Verdun i Belfort.

Pierwszym dowódcą był Francuz, generał Louis Archinard. Na mocy porozumienia z rządem Francji Komitet Narodowy Polski uzyskał 28 września 1918 roku pełną kontrolę polityczną nad Armią. Wskutek porozumienia została ona uznana za "jedyną, samodzielną, sojuszniczą i współwalczącą armię polską” armee autonome alliee et belligerante sous un commandement polonais unique. Francuskiego dowódcę 4 października 1918 zastąpił gen. Józef Haller.

Z jednostek polskich w końcowych walkach I wojny światowej uczestniczył tylko 1 Pułk Strzelców od lipca 1918 w Szampanii, a od połowy października 1918 także 1 Dywizja Strzelców Polskich, która zajęła odcinek frontu w Wogezach.

Zakończenie działań wojennych na Zachodzie przyspieszyło rozwój organizacyjny Armii. Przestało istnieć wiele trudności związanych z rekrutacją i wcieleniem Polaków do Armii, zwłaszcza we Włoszech. Pozyskano tam ok. 25 tys. żołnierzy – byłych jeńców z armii austro-węgierskiej. Armia gen. Hallera organizowana była na bazie korpusów i dywizji, organizacyjnie odpowiadających armii francuskiej, wyposażonych i uzbrojonych sprzętem i uzbrojeniem demobilizowanych jednostek francuskich. Armia przyjęła błękitny kolor mundurów, stąd zwano ją "błękitną”. Armia Hallera była najlepiej wyszkoloną, uzbrojoną i wyposażoną częścią WP.

Według stanu na dzień 1 kwietnia 1919 roku organizacja armii wyglądała następująco:

  • 1 pułk strzelców polskich
  • 3 pułk strzelców polskich
  • 1 Dywizja Strzelców, gen. Joseph Jean Bernard
  • I korpus, gen. Dominique Joseph Odry
  • 2 pułk strzelców polskich
  • 6 pułk strzelców polskich
  • 4 pułk strzelców polskich
  • 2 Dywizja Strzelców, gen. Louis Modelon
  • 5 pułk strzelców polskich
  • 3 Dywizja Strzelców, gen. Eugène-Auguste Petitdemange
  • 9 pułk strzelców polskich
  • 7 pułk strzelców polskich
  • 8 pułk strzelców polskich
  • 10 pułk strzelców polskich
  • 12 pułk strzelców polskich
  • 11 pułk strzelców polskich
  • III korpus, gen. André Joseph Emmanuel Massenet od 28 marca 1919 roku.
  • 6 Dywizja Strzelców, gen. Denis de Champeaux
  • 19 pułk strzelców polskich
  • 7 Dywizja Strzelców, gen. Laurent Louis Adrian Bonnin
  • 20 pułk strzelców polskich
  • 21 pułk strzelców polskich

Dodatkowo w maju i czerwcu 1919 powstała Dywizja Instrukcyjna gen. Léonce Charles Moineville w składzie:

  • jeden batalion inżynieryjny.
  • pięć pułków piechoty
  • jeden szwadron kawalerii

Zasadniczy wzrost liczebności armii nastąpił już po wojnie, składała się wówczas z dwóch korpusów – i III, dwóch samodzielnych dywizji strzelców, pułku czołgów i oddziałów lotniczych.

                                     

2.1. Skład Armii I Korpus

sformowany na bazie francuskiego 36 Korpusu

  • 3 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 45 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych
  • 2 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 44 Pułk Strzelców Legii Amerykańskiej
  • 1 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 43 Pułk Strzelców Legionu Bajończyków
  • 1 Dywizja Strzelców Polskich – późniejsza 13 Kresowa Dywizja Piechoty
  • 4 Pułk Strzelców Polskich – sformowany we Włoszech w obozach jenieckich w Santa Maria i Casagiove pod Mediolanem w listopadzie 1918 jako 1 Pułk Strzelców Polskich im. J. H. Dąbrowskiego ; na początku stycznia 1919 wyjechał do Francji i tam został przemianowany na 4 Pułk Strzelców Polskich ; po powrocie do kraju p.n. 46 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych, a od 1921 5 Pułk Strzelców Podhalańskich
  • 6 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 48 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych
  • 2 Dywizja Strzelców Polskich – sformowana na bazie 2 dywizji marokańskiej; późniejsza 11 Karpacka Dywizja Piechoty
  • 5 Pułk Strzelców Polskich – sformowany w grudniu 1918 w Santa Maria Capua Vetere jako I batalion 2 Pułku Strzelców Polskich im. T. Kościuszki ; w styczniu 1919 przybył do kraju i stał się kadrą 5 Pułku Strzelców Polskich ; został rozlokowany w Hrubieszowie; we wrześniu 1919 przemianowany na 47 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych, a 10 października 1921 otrzymał ostateczną nazwę 6 Pułk Strzelców Podhalańskich
  • 1 Pułk Artylerii Ciężkiej
                                     

2.2. Skład Armii II Korpus

Armii Hallera podporządkowano także polskie formacje wojskowe w Rosji:

  • 13 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 28 Pułk Strzelców Kaniowskich
  • 14 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 29 Pułk Strzelców Kaniowskich
  • 15 Pułk Strzelców Polskich – późniejsze 31 Pułk Strzelców Kaniowskich oraz 49 Huculski Pułk Strzelców
  • 4 Dywizję Strzelców Polskich gen. Lucjana Żeligowskiego działającą na Kubaniu; późniejsza 10 Dywizja Piechoty
  • 6 Pułk Ułanów
  • 1 Pułk Ułanów
  • 16 Pułk Strzelców Polskich – sformowany 1 lipca 1918 na Syberii jako 1 Pułk Strzelców Polskich im. Tadeusza Kościuszki ; późniejszy 82 Syberyjski Pułk Piechoty
  • 18 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 84 Pułk Strzelców Poleskich
  • 5 Dywizję Strzelców Polskich, zwaną też Dywizją Syberyjską, płk. Waleriana Czumy; późniejsza 30 Poleska Dywizja Piechoty
  • 17 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 83 Pułk Strzelców Poleskich

Obie dywizje stanowić miały II Korpus Polski.



                                     

2.3. Skład Armii III Korpus

sformowany na bazie francuskiego 38 Korpusu

  • 3 Dywizja Strzelców Polskich – sformowana w Darney na bazie francuskiej 71 Dywizji
  • 7 Pułk Strzelców Polskich – do marca 1920 jako 49 Pułk Strzelców Kresowych ; później połączony z 65 Starogardzkim Pułkiem Piechoty
  • 8 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 50 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych
  • 9 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 51 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych
  • 11 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 53 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych
  • 10 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 52 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych
  • 6 Dywizja Strzelców Polskich – sformowana w Arches na bazie francuskiej 74 Dywizji; późniejsza 12 Dywizją Piechoty
  • 12 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 54 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych
  • 3 Pułk Artylerii Ciężkiej
                                     

2.4. Skład Armii Oddziały samodzielne

  • 7 Dywizja Strzelców Polskich – w stadium organizacji; formowana w Lure na bazie francuskiej 154 Dywizji
  • 20 Pułk Strzelców Polskich
  • 21 Pułk Strzelców Polskich
  • 19 Pułk Strzelców Polskich
  • 1 Pułk Czołgów.
  • Dywizja Instrukcyjna skadrowana
                                     

2.5. Skład Armii Kawaleria Armii Polskiej we Francji

W okresie od marca do maja 1919 we Francji sformowane zostały trzy pułki szwoleżerów i jeden szwadron szkolny. Każdy pułk składać się miał z dwóch dywizjonów, a te z kolei z dwóch szwadronów i plutonu karabinów maszynowych. W przyjętej organizacji pułk był jednostką ewidencyjną, a dywizjon taktyczną. Liczba dywizjonów odpowiadała liczbie dywizji strzelców. Dywizjony miały działać jako kawaleria dywizyjna.

  • 1 Pułk Szwoleżerów – ppłk Maurycy Gąssowski
  • Szwadron Instrukcyjny
  • 3 Pułk Szwoleżerów – ppłk de Hermalt
  • 4 Pułk Szwoleżerów

Szkolenie odbywało się w koszarach francuskich w departamentach Ormii Sarthe i Haute Saone.

W czerwcu i lipcu 1919 przeprowadzona została reorganizacja jazdy: 4 p.szw. przemianowany został na I dywizjon 1 Pułku Dragonów Kresowych, natomiast 1 i 3 pułki szwoleżerów połączone zostały w 4 Pułk Dragonów Kresowych.

                                     

2.6. Skład Armii Awiacja Armii Polskiej we Francji

  • 66 Eskadra Breguetów
  • 1 Park Lotniczy
  • Francuska Szkoła Pilotów
  • 162 Eskadra Spadów
  • 580 Eskadra Salmsonów
  • 59 Eskadra Breguetów
  • 582 Eskadra Salmsonów
  • 39 Eskadra Breguetów
  • 581 Eskadra Salmsonów
                                     

3. Powrót do Polski

Po przedłużających się pertraktacjach z Anglią i Niemcami dotyczącymi przejazdu polskiej armii przez Gdańsk, 8 kwietnia gen. Foch wydał rozkaz dotyczący porządku wyjazdu i ustalono daty:

  • 14 kwietnia: kwatera główna gen. Hallera, 1 dywizja, oddziały lotnicze
  • 6 maja: 3 dywizja
  • 3 czerwca: 7 dywizja
  • 13 maja: 6 dywizja
  • 22 kwietnia: 2 dywizja

Przejazd oddziałów przez terytorium Rzeszy odbywał się bez broni, którą przewożono w oddzielnych zaplombowanych wagonach. Do każdego pociągu przydzielono 2 oficerów alianckich, którzy mieli załatwiać kwestie sporne. Za I Korpusem wysłano też żywność na 8 dni dla 50000 ludzi i 10000 koni.

16 kwietnia pierwszym pociągiem odjechał gen. Haller z częścią sztabu, który przekroczył granicę polską w nocy z 19 na 20 kwietnia 1919 i jako pierwszy transport żołnierzy Armii stanął na ziemi polskiej. Józef Haller wysłał z Leszna Wielkopolskiego depeszę do Józefa Piłsudskiego informującą o tym fakcie. Piłsudski odpowiedział depeszą następującej treści pisownia oryginalna:

W dniu 26 kwietnia 1919 roku przetransportowano te oddziały do Chełma. W maju 1919 roku wojska te zostały wysłane na front polsko-rosyjski i następnie wzięły udział w wielu walkach z Armią Czerwoną – głównie z konnicą gen. Siemiona Budionnego. Transport oddziałów Armii do Ojczyzny trwał od kwietnia do czerwca 1919 roku. Armia liczyła wtedy ok. 68 tys. żołnierzy w pięciu dywizjach piechoty, dywizji szkolnej instrukcyjnej, pułku czołgów i 7 eskadrach lotniczych. Przywiozła także dużą ilość sprzętu i uzbrojenia, co umożliwiło uzbrojenie powstających w kraju jednostek WP. Większość oficerów stanowili Francuzi, a od września 1919 zastępowani oficerami polskimi. Wielu oficerów francuskich pozostało w WP do końca 1920 roku. Armia wzięła także udział w wojnie polsko-ukraińskiej w Galicji Wschodniej i na Wołyniu, tworząc bazę Frontu Galicyjskiego. W październiku 1920 dywizjon otrzymał nazwę 2 Pułk Strzelców Konnych i został mu przydzielony garnizon w Hrubieszowie.

1 września 1919 przeformowano dowództwo Armii i dowództwa korpusów, a dywizje po przeformowaniu i przemianowaniu włączono we wrześniu 1919 organizacyjnie do Wojska Polskiego. W ten sposób utworzono 11 Dywizję Piechoty DP z 2 Dywizji Strzelców DS, 12 DP z 6 DS, 13 DP z 1 DS oraz 18 DP z 7 DS. Grupę gen. Petidemagne’a z 3 DS, Grupę gen. Bonina z 7 DS, a z dywizji instrukcyjnej szkolnej utworzono Grupę gen. Tranie. Z hallerowskich pułków stworzono z 1 pancernego pułku czołgów oraz ze strzeleckich: 3, 4, 5, 6 i 10 pułki strzelców podhalańskich. Hallerowski rodowód także miały 4, 5, 6 i 10 pułki strzelców konnych oraz 4, 16, 17, 18, 19 eskadry lotnicze WP. Jednostki te walczyły w wojnie polsko-bolszewickiej, a po okresie służby pokojowej w wojnie obronnej 1939 roku.

W okresie wzrostu napięcia z Niemcami, przed podpisaniem Traktatu Wersalskiego, oddziały Błękitnej Armii zostały przerzucone na granicę zachodnią, tworząc główne siły Frontu Południowo-Zachodniego i Południowego.

Po zakończeniu działań wojennych posłowie na Sejm Ustawodawczy z Narodowo-Chrześcijańskiego Klubu Robotniczego, m.in.: Bigoński, ks. dr Władysław Chrzanowski, Fiołka i inni, domagali się wzięcia zdemobilizowanych żołnierzy Błękitnej Armii pod opiekę i potraktowania ich na równi w prawach z żołnierzami 5 Dywizji Syberyjskiej.

W II Rzeczypospolitej funkcjonowało Stowarzyszenie Weteranów b. Armii Polskiej we Francji.



                                     

4. Upamiętnienie

Uchwałą Rady Miasta Lwowa z 21 listopada 1938 ustanowiono w tym mieście ulicę Błękitnej Armii.

Historii żołnierzy Błękitnej Armii poświęcono film dokumentalny z 2017 roku Leszka Wiśniewskiego p.t. "Błękitna Armia 1917-1919"

Użytkownicy również szukali:

armia polska we francji ii wojna światowa,

...
...
...