Poprzednia

ⓘ Pierwsze masowe egzekucje w ramach operacji Tannenberg (Wielkopolska)




Pierwsze masowe egzekucje w ramach operacji Tannenberg (Wielkopolska)
                                     

ⓘ Pierwsze masowe egzekucje w ramach operacji Tannenberg (Wielkopolska)

W Wielkopolsce w dniach 20–23 października 1939 odbyły się pierwsze masowe, publiczne egzekucje dokonane w ramach Operacji Tannenberg. Miejscem eksterminacji były: Śrem, Książ Wielkopolski, Kórnik, Mosina, Środa Wielkopolska, Kostrzyn, Gostyń, Poniec, Krobia, Kościan, Śmigiel, Leszno, Osieczna, oraz Włoszakowice i łącznie pochłonęły dwieście siedemdziesiąt pięć ofiar.

                                     

1. Charakterystyka

Mord miał charakter ludobójstwa i dotyczył uznanych przez Niemców za "szczególnie niebezpiecznych dla III Rzeszy Polaków” niem. Sonderfahndungsbuch Polen. Ofiary znalazły się na spisach proskrypcyjnych ze względu na działalność publiczną i patriotyczną, sporządzonych przez specjalną komórkę wywiadu SS współpracującą z lokalnymi mniejszościami niemieckimi. W spisach znajdowali się: duchowni, politycy, pedagodzy, ludzie kultury, nauki i sztuki, przedsiębiorcy, powstańcy wielkopolscy i śląscy, działacze plebiscytowi na Warmii i Mazurach i na Górnym Śląsku, członkowie Związku Polaków w Niemczech, Partii Narodowo-Demokratycznej, Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego Sokół i Polskiego Związku Zachodniego uznani za "warstwę kierowniczą”. Egzekucje poprzedzały posiedzenia sądu doraźnego, a kończyło dobijanie rannych po oględzinach lekarskich i pochówek w zbiorowych nieoznaczonych mogiłach.

Bezpośrednimi sprawcami zbrodni byli członkowie sądu doraźnego policji bezpieczeństwa przy niem. 14 Einsatzkommando der Sicherheitspolizei w Poznaniu:

  • Wilhelm Holz – ławnik
  • Gerard Flesch – dowódca 14 komanda, przewodniczący sądu doraźnego
  • Hans Stapfner – policjant z posterunku w Rawiczu

oraz przedstawiciele ludności cywilnej:

  • Heinz Hoffman – przywódca mniejszości niemieckiej JdP niem., komisarz obwodowy we Włoszakowicach
  • dr Wolfgang Karl Werner Bickerich, pastor kościoła ewangelickiego św. Jana w Lesznie – twórca przedwojennych kartotek, zawierających informacje o miejscowych Polakach dotyczące ich działalności politycznej i społecznej
  • Johann Uterschütz – burmistrz Osiecznej
  • Gustaw Pietsch – rzeźnik z Osiecznej
  • Horst von Leesen – właściciel majątku Drzeczkowo k. Osiecznej
  • Artur Krämer – przywódca Jungdeutsche Partei niem., Selbstschutzu niem. i kolejno Oddziału Allg. SS niem. w Lesznie
Dane na podstawie śledztwa dotyczącego masowych publicznych egzekucji osób cywilnych w dniach 20 do 23 października 1939 mających na celu. "likwidację” to jest fizyczne wyniszczenie kierowniczych warstw społeczeństwa polskiego na terenach podbitych, wcielonych do Rzeszy.
                                     

2.1. Ofiary egzekucji według miejsca rozstrzelania Śrem, 20 października około godz. 10

– 19 rozstrzelanych

  • Seweryn Matuszewski lat 60 – lekarz
  • Zygmunt Grąbczewski lat 44 – ziemianin z Gaju
  • Franciszek Malinowski lat 54 – fabrykant
  • Edward Kaczmarek lat 31 – technik budowlany
  • Antoni Muślewski lat 53 – młynarz
  • Witold Staniewski lat 38 – sędzia
  • Ignacy Król lat 43 – rolnik
  • Leon Laudowicz lat 58 – dyrektor majątku Nochowo
  • Wojciech Pawłowski lat 70 – rolnik
  • ks. Antoni Rzadki lat 42 – prefekt gimnazjum w Rogoźnie i Śremie
  • Władysław Nowak lat 46 – wójt gminy Śrem
  • Karol Sylwester Janusz lat 54 – notariusz
  • Leon Meller lat 33 – inspektor
  • Marian Ernst lat 31 – kupiec
  • Józef Adamski lat 52 – stolarz
  • Walenty Szeller lat 42 – urzędnik
  • Hieronim Dąbrowski lat 47 – adwokat
  • Jan Berełkowski lat 56 – kupiec
  • Stanisław Czorek lat 40 – nauczyciel

– zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 14

                                     

2.2. Ofiary egzekucji według miejsca rozstrzelania Środa Wielkopolska, 20 października około godz. 9

– 29 rozstrzelanych – zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 15

  • Jedna ofiara o nieustalonym nazwisku
  • Lis Antoni, Annopole – ur. 19.05.1886, Koszuty; gospodarz, myśliwy
  • Więckowski Tadeusz, Środa
  • Szymański Michał, Środa – inżynier; pracownik cukrowni
  • Tomaszewski Stanisław, Ługowiny
  • Majewski Wacław, Zaniemyśl – fryzjer
  • Madaliński Stanisław, Dębicz – ur. 25.01.1913, Dębicz; syn właściciela Dębicza i folwarku Brzeziak
  • Groblewski Stanisław, Sanniki
  • Trauczyński Edward, Środa
  • Nawrocki Norbert, Zaniemyśl – nauczyciel Szkoły Podstawowej
  • Kuśnierkiewicz Stanisław, Zimin
  • Pawlak Józef, Zaniemyśl – emeryt; wachmistrz żandarmerii wojskowej
  • Kasperski Mieczysław, Zaniemyśl – policjant
  • Tłok Piotr, Krerowo
  • Kostrzyński Ignacy, Środa
  • Mika Józef, Zaniemyśl – urzędnik Banku Spółdzielczego
  • Włazliński Kazimierz, Zaniemyśl – kierownik Szkoły Podstawowej
  • Kandziora Józef, Zaniemyśl – nauczyciel Szkoły Podstawowej
  • Boening Kazimierz, Połażejewo – ur. 07-01-1882 we Wrześni, wicewojewoda poznański; ostatni przedwojenny właściciel Połażejewa
  • Kaniewski Konrad, Murzynowo Kościelne
  • Bilski Stanisław, Zaniemyśl – urzędnik Banku Spółdzielczego
  • Woźny Adam, Środa – ur. 09.12.1879, Środa; kupiec
  • Sobieszczyk Adolf, Zaniemyśl – urzędnik Banku Spółdzielczego
  • Gruszczyński Marian, Środa
  • Jankowski Stanisław, Środa
  • Błaszak Anzelm, Środa – kierownik wodociągów miejskich
  • Stachowiak Władysław, Środa
  • Bartłomiejczak Franciszek, Środa
  • Balcerowicz Florian, Zaniemyśl – naczelnik Urzędu Pocztowego


                                     

2.3. Ofiary egzekucji według miejsca rozstrzelania Książ Wielkopolski, 20 października około godz. 16

  • Stanisław Nowak lat 35 z Małachowa
  • Antoni Borowicz lat 32 z Książa
  • Józef Szczepański lat 57 z Książa
  • Andrzej Mazurkiewicz lat 34 z Dolska
  • Henryk Łagocki lat 43 z Książa
  • Ludwik Kossowicz lat 58 z Dolska
  • Alojzy Burdajewicz lat 44 z Dolska
  • Andrzej Święcicki lat 36 z Trąbinka
  • Antoni Jędrzejczak lat 62 z Ostrowieczna
  • Franciszek Zwierzchlewski lat 42 z Książa
  • Jan Cyplik lat 53 z Książa
  • Czesław Lis lat 21 z Konarzyc
  • Ignacy Bielerzewski lat 75 z Dolska
  • Ignacy Milicki lat 41 z Pokrzywnicy
  • Tomasz Paul lat 58 z Dolska
  • Tadeusz Dielerzewski lat 36 z Dolska
  • Stefan Ludwik Doerffer lat 62 z Brzóstowni

– zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 14

                                     

2.4. Ofiary egzekucji według miejsca rozstrzelania Kórnik, 20 października około godz. 8

– 15 rozstrzelanych

  • Franciszek Dłubała
  • Józef Stern
  • Seweryn Rozmiarek
  • Kazimierz Finke
  • Wojciech Niemier
  • Antoni Pacyński
  • Teofil Wolniewicz – burmistrz Kórnika 1925–1937
  • Ignacy Nowak
  • Jan Gmytrasiewicz
  • Franciszek Narożny
  • Ksawery Lehmann
  • Jan Lempke
  • Alfons Ellmann
  • Andrzej Nędza
  • Jan Niemczal

– zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 11 dowódca Heinz Graefe

                                     

2.5. Ofiary egzekucji według miejsca rozstrzelania Mosina, 20 października około godz. 14:30

– 15 rozstrzelanych

  • Alojzy Szymański
  • Stanisław Jaworski
  • Jan Frąckowiak
  • Stanisław Kozak
  • Ludwik Baraniak
  • Józef Lewandowski
  • Franciszek Kołtoniak
  • Józef Cierżniak
  • Piotr Bartkowiak
  • Wiktor Matuszak
  • Antoni Roszczak
  • Wincenty Frankowski
  • Alojzy Kujath
  • Roman Stefan Gawron
  • Stefan Królak

– zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 11

                                     

2.6. Ofiary egzekucji według miejsca rozstrzelania Kostrzyn, 20 października około godz. 15:30

– 27 rozstrzelanych

  • Dionizy Mikietyński
  • Ludwik Świerkowski
  • Wawrzyniec Kubacki
  • Franciszek Kasprzyk
  • Kazimierz Haupa
  • Jan Nowak
  • Kazimierz Wojtkowiak
  • Antoni Pacholski
  • Maksymilian Żuromski
  • Ignacy Glabisz
  • Władysław Sikorski
  • Marian Gierula
  • Tadeusz Widelicki
  • Czesław Borchardt
  • Jan Nowotarski
  • Gerard Linke
  • Marian Winowicz
  • Feliks Walkowiak
  • Florian Piątek
  • Ignacy Wróblewski
  • Franciszek Pielucha
  • Władysław Kryślak
  • Franciszek Namysł
  • Konrad Goćwiński
  • Edmund Drahaim
  • Antoni Domański
  • Jan Okarma

– zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 15

                                     

2.7. Ofiary egzekucji według miejsca rozstrzelania Leszno, 21 października godziny poranne

– 20 rozstrzelanych

  • Marcin Günter lat 52 – działacz zarządu Polskiego Związku Zachodniego w Lesznie
  • Bolesław Karpiński lat 60 – legionista, emerytowany profesor gimnazjalny, działacz kultury
  • Leon Marcinkowski lat 20 – robotnik z Mórkowa
  • Mieczysław Jerzy Opatrny lat 46 – adwokat, doktor prawa, katolik, radny miejski
  • Jan Nowicki lat 47 – starszy sekretarz miejski, sekretarz Polskiego Związku Zachodniego w Lesznie
  • Feliks Michalak lat 38 – fabrykant, działacz społeczny, członek Stronnictwa Narodowego
  • Stefan Samolewski lat 46 – powstaniec wielkopolski, skarbnik Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół", członek zarządu Bractwa Kurkowego i długoletni prezes Związku Powstańców Wielkopolskich w Lesznie
  • Józef Łukowski lat 43 – rachmistrz miejski, powstaniec wielkopolski
  • Maksymilian Trendowicz lat 58 – kupiec, działacz Stronnictwa Narodowego
  • Ludwik Antoniak lat 36 – robotnik rolny z Długich Starych
  • Zygfryd Hańca lat 20 – harcerz
  • Władysław Nowak lat 45 – kupiec, działacz wielu organizacji, prezes Koła Miejskiego Powstańców Wielkopolskich
  • Bronisław Kotlarski lat 46 – radny miejski, prezes Okręgowy Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół” na południowo-zachodnią Wielkopolskę
  • Józef Stotko lat 40 – restaurator, skarbnik leszczyńskiego Koła Związku Powstańców Wielkopolskich
  • Józef Marcinkowski lat 18 – robotnik z Mórkowa
  • Wacław Kęsicki lat 44 – emerytowany podoficer zawodowy WP, prezes Stowarzyszenia Byłych Żołnierzy i Pułku Strzelców Wielkopolskich
  • Tomasz Wachowski lat 40 – prezes Związku Powstańców Wielkopolskich, członek zarządu oddziału leszczyńskiego Związku Inwalidów Wojennych
  • Stanisław Szal lat 35 – drukarz, działacz harcerski w stopniu harcmistrza, sekretarz i kronikarz Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół” w Lesznie
  • Marcin Adamski lat 18 – harcerz
  • Bruno Antoni Bartoszkiewicz lat 37 – mistrz stolarski, działacz Stronnictwa Narodowego

– zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 14/VI



                                     

2.8. Ofiary egzekucji według miejsca rozstrzelania Osieczna, 21 października po południu

– 3 rozstrzelanych

  • Jan Stelmaszyk – murarz
  • Stanisław Głowacz – działacz harcerski
  • Henryk Juchniewicz – działacz Stronnictwa Narodowego

– zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 14/VI

                                     

2.9. Ofiary egzekucji według miejsca rozstrzelania Włoszakowice, 21 października pod wieczór

– 7 rozstrzelanych

  • Józef Kaczmarek
  • Karol Zapłata
  • Józef Przeradzki
  • Wojciech Mikołajczak
  • Stanisław Urbaniak
  • Ignacy Żmuda
  • Andrzej Kociucki

– zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 14/VI

                                     

2.10. Ofiary egzekucji według miejsca rozstrzelania Gostyń, 21 października około godz. 10

– 30 rozstrzelanych

  • Stanisław Karłowski – ziemianin, działacz gospodarczy, senator
  • Józef Rosik
  • Stefan Skiba
  • Stanisław Zydorczyk
  • hr. Henryk Grocholski
  • Kazimierz Wierachowski
  • Antoni Gościniak
  • Wojciech Pawlak
  • Józef Hejnowicz
  • Antoni Grave
  • Szczepan Kaczmarek – dyrektor szkoły
  • Jan Rosiński
  • Wawrzyniec Szwarc – powstaniec wielkopolski
  • Józef Łagodziński
  • Hipolit Niestrawski – burmistrz
  • Mieczysław Hejnowicz – przywódca gostyńskiej endecji
  • Tomasz Skowroń
  • Kazimiesz Peisser – prezes "Sokoła”
  • Franciszek Staszak
  • Franciszek Hejduk
  • Leon Kapcia – dyrektor gimnazjum
  • Leon Kwaśny – urzędnik policji
  • Franciszek Wawszczak
  • Maksymilian Piątkowski
  • Jan Jasiak
  • Edward Potworowski
  • Roman Weism – prezes Akcji Katolickiej
  • Stefan Pawlak
  • Kazimierz Stryczyński
  • Szczepan Paluszczak

– zbrodnia dokonana najprawdopodobniej przez Einsatzkommando 11



                                     

2.11. Ofiary egzekucji według miejsca rozstrzelania Krobia, 21 października po południu

– 15 rozstrzelanych

  • Jan Borowski lat 34 – kolejarz z Krobi
  • Antoni Böhm lat 48 – krawiec z Krobi
  • Mariusz Sumiński lat 31 z Kuczyny
  • Feliks Poprawa lat 18 – robotnik rolny z Pępowa
  • Wojciech Cholewiński lat 64 – ziemianin z Ziemlina
  • Jan Trawiński lat 41 z Krobi
  • Julian Łoniewski lat 39 – policjant z Krobi
  • Kazimierz Sonnenberg lat 20 – urzędnik miejski z Krobi
  • Józef Korytowski lat 46 – właściciel ziemski z Chwałkowa
  • Henryk Pawlicki lat 31 – rzeźnik z Krobi
  • Stanisław Gil lat 53 – zarządca majątku z Niepartu
  • Walenty Walczak lat 24 – robotnik rolny z Pępowa
  • Jan Szczurny lat 25 – robotnik rolny z Pępowa
  • Marceli Chudy lat 23 – budowlaniec z Krobi
  • Franciszek Wolny lat 46 – rolnik z Karca

– zbrodnia dokonana najprawdopodobniej przez Einsatzkommando nr 15 SS dowódca sturmbannfuhrer Franz Sommer

                                     

2.12. Ofiary egzekucji według miejsca rozstrzelania Poniec, 21 października wieczorem

– 3 rozstrzelanych

  • Władysław Grześkowiak lat 44 – woźny miejski
  • Franciszek Skrzypczak lat 44
  • Antoni Jokś lat 31 – rolnik z Drzewiec

– zbrodnia dokonana najprawdopodobniej przez Einsatzkommando 11

                                     

2.13. Ofiary egzekucji według miejsca rozstrzelania Kościan, 23 października

– 26 rozstrzelanych

  • Franciszek Leśniak z Bieżynia
  • Ludwik Dubski z Kobylnik
  • Franciszek Michalak z Wielichowa
  • Jan Ido z Kościana
  • Jan Sroczyński z Ziemska
  • Edward Brzeski z Oborzysk
  • Zygmunt Hełczyński z Konikowa
  • Jan Szołdrski z Starego Gołębina
  • Stanisław Szukalski z Czempinia
  • Mieczysław Chłapowski z Kopaszewa
  • Jan Hoffner z Kościana
  • Bronisław Farulewski z Czempinia
  • Józef Wojciechowski z Borowa
  • Józef Tomaszewski z Kościana
  • Zygmunt Hełczyński
  • Jan Hejnowicz z Kościana
  • Eryk Sworowski z Kościana
  • Edmund Sowiński z Kościana
  • Zygmunt Irżabek z Kościana

– zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 14

                                     

2.14. Ofiary egzekucji według miejsca rozstrzelania Śmigiel, 23 października

– 15 rozstrzelanych

  • Albin Kasperski lat 27 – robotnik z Robaczyna
  • Wilhelm Kreuschner lat 59 – ogrodnik ze Śmigla
  • Brunon Wojciechowski lat 53 – kolejarz z Olszewa
  • Jakub Firlej lat 60 – rolnik i sołtys z Kotusza
  • Zygmunt Ciesielski lat 58 – aptekarz ze Śmigla
  • Józef Ławniczak lat 51 – naczelnik poczty ze Śmigla
  • Leon Szymański lat 27 – kowal ze Śmigla
  • Maksymilian Stachowiak lat 61 – drogerzysta ze Śmigla, powstaniec wielkopolski
  • Roman Przybysz lat 40 – rzeźnik ze Śmigla
  • Józef Tolksdorf lat 34 – kupiec ze Starego Bojanowa
  • Brunon Modliński lat 27 – robotnik z Wydorowa
  • Wiktor Sobczak lat 37 – listonosz ze Starego Bojanowa
  • Władysław Pioch lat 50 – burmistrz Śmigla
  • Stanisław Wojciechowski lat 40 – rolnik z Wydorowa, wójt gminy Stare Bojanowo
  • Zbigniew Łukomski lat 37 – technik budowlany ze Śmigla, działacz harcerski

– zbrodnia dokonana przez Einsatzkommando 14