Poprzednia

ⓘ Parafia farna w Bydgoszczy




Parafia farna w Bydgoszczy
                                     

ⓘ Parafia farna w Bydgoszczy

Parafia katedralna św. Marcina i Mikołaja w Bydgoszczy – rzymskokatolicka parafia w Bydgoszczy, erygowana około 1346 r. Mieści się przy ulicy Farnej 2, należy do dekanatu Bydgoszcz II.

                                     

1. Przynależność diecezjalna

Pierwszą przynależność kościelną Bydgoszczy trzeba łączyć archidiecezją gnieźnieńską, erygowaną na synodzie rzymskim w 999 r. Przypuszcza się, że po powstaniu w XI w. na Kujawach diecezji w Kruszwicy, mogła do niej należeć Bydgoszcz i późniejszy powiat bydgoski. Około 1123 r. przeniesiono siedzibę biskupią z Kruszwicy do Włocławka, a diecezję nazywano do 1818 r. kujawsko-pomorską, bowiem sięgała ona od Przedcza na południu po wybrzeże Bałtyku na północy. Parafia bydgoska znajdowała się w środkowej części diecezji, w której stykały się dwie należące do niej prowincje: Kujawy i Pomorze Gdańskie.

W granicach diecezji włocławskiej Bydgoszcz pozostała do roku 1765, kiedy to na mocy porozumienia biskupów: włocławskiego Antoniego Kazimierza Ostrowskiego i gnieźnieńskiego Władysława Łubieńskiego, dokonano zmiany, według której diecezja włocławska przekazując arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu Bydgoszcz i kilka innych parafii z nią graniczących, otrzymała pod swoją administrację Wolbórz i okoliczne parafie.

25 marca 2004 r. papież Jan Paweł II wydał dekret o ustanowieniu diecezji bydgoskiej. Kościołem katedralnym diecezji ustanowiono kościół farny, który był pierwszym bydgoskim kościołem parafialnym.

                                     

2.1. Historia Początki parafii bydgoskiej

Bardzo trudna jest odpowiedź na pytanie o początki parafii bydgoskiej. Zazwyczaj umieszcza się jej początki w obszernym przedziale czasu obejmującym wieki od XI do XIV. Najpóźniejszą datą jest 1346 r., kiedy nastąpiła lokacja Bydgoszczy na prawie magdeburskim i związany z tym "automat erekcyjny”, wedle którego lokacja miasta była tożsama z ustanowieniem parafii. Zagadnienie ustalenia daty początkowej parafii bydgoskiej komplikuje istnienie w pobliżu dawnej osady podgrodowej kościoła św. Idziego, który w starych XVI-wiecznych dokumentach kościelnych określany był zwyczajowo "pierwotnym kościołem parafialnym” lub "macierzą matką kościoła parafialnego”. Podczas badań archeologicznych prowadzonych na obszarze dawnego cmentarza przy kościele św. Idziego istniejącego do końca XVIII w., w najstarszej warstwie pochówków, w grobie mieszczącym szkielet kobiety, znaleziono kabłączek skroniowy biżuteria zdobiąca głowę, który zdaniem archeologów pochodził z przełomu XII i XIII w., co dowodzi również istnienia kościoła lub kaplicy w tym czasie. Wielu historyków wysuwa zatem hipotezę, że kościół św. Idziego był najstarszym kościołem bydgoskim, a parafia bydgoska powstała najpóźniej na przełomie XII i XIII w.

Wedle odmiennej hipotezy przedstawianej m.in. przez Lecha Łbika, kościół św. Idziego został wzniesiony przed 1346 r., gdyż tylko w czasach poprzedzających lokację miasta i fundację bydgoskiego kościoła farnego mogło istnieć zapotrzebowanie społeczne na taką inwestycję. Z uwagi na to, że kościół ten nie posiadał uposażenia ziemskiego, mógł być wyłącznie kaplicą publiczną, spełniającą rolę świątyni filialnej, należącej do jednej z okolicznych parafii. Pobór dziesięciny papieskiej, uiszczanej w latach 1325-1327 od dochodów poszczególnych beneficjów kościelnych w okolicy Bydgoszczy wykazał istnienie parafii w Wyszogrodzie 1198 i w Dobrczu 1315. Najbliższa względem Bydgoszczy 10 km świątynia parafialna ulokowana była w Wyszogrodzie, nieopodal ujścia Brdy do Wisły. Była to świątynia pw. św. Marii Magdaleny, ufundowana przez przedstawicieli rodu Powałów, z nadania synów Bolesława Krzywoustego, dzierżącego dziedzicznie Wyszogród od połowy XII w. po początek XIII wieku. Konieczność usytuowania przy grodzie bydgoskim kościoła pomocniczego uzasadniała stała obecność od początku XIII w. urzędników książęcych, kasztelana oraz załogi wojskowej. Służbę Bożą sprawował w kościele duchowny dojeżdżający z Wyszogrodu lub stały kapelan-rezydent, utrzymywany przez bydgoskiego kasztelana. Po budowie zamku bydgoskiego w połowie XIV wieku, funkcję świątyni zastąpiła urządzona w nim kaplica z przebywającym tu stale kapelanem zamkowym.

Z kolei w nowo założonym mieście zbudowano od podstaw pierwszy i aż do 1924 roku jedyny kościół parafialny. Pleban farny ustanowiony w następstwie formalnych aktów fundacji i erekcji bydgoskiej parafii, rezydował przy starej kaplicy grodowej do chwili ukończenia budowy kościoła farnego, usytuowanego w obrębie murów miejskich. Epizod ten utrwaliła późniejsza tradycja, przypisując kościołowi św. Idziego godność najstarszej bydgoskiej świątyni parafialnej.

W bydgoskim dokumencie lokacyjnym z 13 kwietnia 1346 r. brakuje postanowień o wydzieleniu posiadłości ziemskich dla plebana oraz placu pod budowę kościoła, co oznacza, że sprawę fundacji osobnej parafii bydgoskiej król pozostawił wolnej decyzji wójtów i mieszczan. Parafia ta powstała zapewne wskutek zabiegów pierwszych wójtów bydgoskich: Jana Kiesselhutha i Konrada 1346 lub Hempla 1364. Widomym znakiem zakończenia budowy fary była fundacja w latach 90. XIV w. pierwszego konwentu zakonnego w mieście – klasztoru karmelitów. Wójtowie uposażyli bydgoskiego plebana dwoma działkami budowlanymi w mieście u zbiegu ul. Malczewskiego i Grodzkiej oraz ogrodem na przedmieściu Kujawskim teren później zajmowany przez kościół szpitalny św. Stanisława. Pleban korzystał także z prawa do połowu ryb w rzece Brdzie, poboru mąki z młynów wodnych, zbudowanych przez wójtów nieopodal fary oraz opłat: kolędy, offerendy i dziesięciny z gruntów ornych bydgoskiej parafii oraz czynszów z mieszczańskich kamienic, obciążonych dobrowolnymi zapisami pieniężnymi na rzecz proboszcza. W XVI w. starostowie bydgoscy ograniczyli proboszczom prawo rybołówstwa i całkowicie zaprzestali świadczenia daniny mącznej. Mimo dość znacznych dochodów pieniężnych 370 zł w 1745 r., w XVIII wieku parafia bydgoska postrzegana była jako jedna z gorzej uposażonych parafii miejskich diecezji włocławskiej, przede wszystkim z powodu niewielkiego uposażenia gruntowego.

Rozgraniczenia młodszej parafii farnej od starszej parafii wyszogrodzkiej dokonano w oparciu o utrwalone w XIII wieku granice miejscowych kasztelanii. Stąd granica wschodnia bydgoskiej parafii przebiegała na wschód od Bartodziei, mimo że już w połowie XIV w. kasztelania wyszogrodzka nie istniała, wchłonięta przez bydgoską i tworząca razem z nią powiat bydgoski ze starostą grodowym na czele.

Prawo patronatu nad kościołem farnym, dające prawo do obsady plebana bydgoskiego zatwierdzanego przez biskupa włocławskiego, należało w XIV wieku do wójtów bydgoskich, a od początku XV wieku, po wykupie wójtostwa – do królów polskich, których miejscowymi przedstawicielami byli starostowie bydgoscy.

                                     

2.2. Historia Terytorium parafii w okresie staropolskim

Parafia farna, aż do 1920 r. obejmowała miasto Bydgoszcz oraz okoliczne wsie, przyłączane do miejskiej wspólnoty parafialnej w miarę ich stopniowego zakładania. Najpierw były to powstałe przed rokiem 1346: Bartodzieje, Bielice i Jachcice, a później trzy kolejne osady: Czyżkówko, Łochowo i Brzoza, wzmiankowane po raz pierwszy w 1489 roku. Wszystkie te wsie, podobnie jak Bydgoszcz stanowiły własność królewską. W latach 1489-1512 do parafii bydgoskiej przyłączono rycerską wieś Kruszyn Krajeński, do tej pory pozostającą pod jurysdykcją parafii ślesińskiej w sąsiedniej archidiecezji gnieźnieńskiej, a w latach 1597-1661 Czersko Polskie z parafii fordońskiej. Odległości od granic parafii do świątyni farnej przekraczały z reguły 10 kilometrów.

Tuż przed I rozbiorem Polski parafia bydgoska obejmowała swymi granicami 47 osad i folwarków wiejskich. W 1763 r. w jej skład wchodziły następujące miejscowości i folwarki:

  • Bielice, Biedaszkowo, Górzyskowo,
  • Kapuściska Małe na lewym brzegu Brdy, na wschód od Bartodziejów,
  • Wilczak, Wilcze inaczej Wilczak Mały, koło Miedzynia,
  • Prądy,
  • Grodztwo w rejonie ronda Jagiellonów i placu Wolności,
  • Glinki, Rupienica koło Glinek,
  • Żupa koło Babiej Wsi,
  • Bocianowo,
  • Bartodzieje Małe na prawym brzegu Brdy, w strefie obecnego Wzgórza Wolności i Wyżyn,
  • Bydgoszcz z trzema przedmieściami i terenem zamku,
  • Bartodzieje Wielkie,
  • Działy koło Osowej Góry,
  • Miedzyń,
  • Czyżkówko,
  • Czersko Polskie, Czersko Niemieckie obecnie część Czerska Polskiego,
  • Opławiec,
  • Tereny dzisiejszego miasta Bydgoszczy
  • Szwederowo, Nowy Dwór obecnie część Szwederowa,
  • Bielawki,
  • Jachcice, Koziałacha koło Jachcic,
  • Kapuściska Wielkie, Zimna Woda koło Kapuścisk,
  • Ciele, Zielonka, Wilcze Gardło między Zielonką a Cielem,
  • Łochowo, Łochowice, Białe Błota, Drzewce, Murowaniec,
  • Tereny w okolicy obecnego miasta Bydgoszczy
  • Kruszyn Polski w rejonie obecnych Lipnik, Kruszyn Niemiecki dziś Krajeński,
  • Brzoza, Piecki.
  • Lisi Ogon, Żal się Boże / Nowa Erekcja koło Lisiego Ogona,
  • Stryszek, Przyłęki, Kępa Przyłęcka koło Przyłęk, Prądki koło Przyłęk, Drzewianowo koło Przyłęk,


                                     

2.3. Historia Demografia parafii w okresie staropolskim

Nawa bydgoskiego kościoła farnego wzniesionego zasadniczo w latach 1425-1466, przewidywana była wedle współczesnych obliczeń dla ok. 1800 wiernych. Z tego ok. 1500 osób przypadało na mieszczan i przedmieszczan bydgoskich, a pozostałe osoby mogli stanowić wiejscy członkowie parafii z: Bartodziejów, Bielic i Jachcic, Czyżkówka, Łochowa i Brzozy. W czasie największego rozwoju demograficznego w okresie przedrozbiorowym początek XVII w. Bydgoszcz z przedmieściami liczyła ok. 5 tys. osób, a kolejny tysiąc mógł przypadać na należące do parafii wsie i osady.

                                     

2.4. Historia Parafialni witrycy

Faktycznym gospodarzem kościoła farnego była społeczność miejska, który reprezentowała obieralna rada miejska w osobach burmistrza i rajców. Rada sprawowała pieczę nad księgami mszalnymi, kosztownymi szatami i naczyniami liturgicznymi, takimi jak ornaty, kielichy, monstrancje, krzyże i pacyfikały. Corocznie, w porze święta Obrzezania Pańskiego 11 stycznia, Rada Miejska wybierała spośród mieszczan dwóch witryków przedstawicieli parafian, którzy zarządzali odrębnym od beneficjum plebańskiego majątkiem, przeznaczonym na bieżące potrzeby kościelnego budynku i uświetnienie odprawianych w nim nabożeństw. Na ten cel zbierano datki i ofiary wiernych, zapisy testamentowe, opłaty za pochówek pod posadzką kościoła oraz bicie w dzwony podczas pogrzebów. Za pozyskane środki witrycy opłacali dzwonnika, nabywali kadzidło, wosk na świece, wino mszalne, sprzęt ruchomy oraz pokrywali koszty sprzątania świątyni, remontów i napraw. Od 1497 r. witrycy poddani byli ścisłej kontroli plebana, a pieniądze i wartościowe przedmioty mieli obowiązek składać w skrzyni, do której dostęp był możliwy tylko za równoczesną wiedzą: plebana, witryków i rajców miejskich. Powszechnym zwyczajem była zbiorowa obecność miejskiego magistratu na mszach coniedzielnych oraz świątecznych. W 1583 roku rada miejska podjęła uchwałę, na mocy której nakazano pod karą grzywny gremialny udział w świątecznych mszach św. bydgoskich mistrzów cechowych, landwójta oraz ławników miejskiego sądu.

                                     

2.5. Historia Staropolski dekanat i oficjalat bydgoski

Bydgoszcz dość szybko zaczęła odgrywać wyróżnioną rolę w diecezji włocławsko-pomorskiej. Wynikało to przede wszystkim z jej położenia oraz kumulowania cech stolicy subregionu kulturowo-gospodarczego. W pierwszej połowie XIII wieku w diecezji włocławskiej powstały trzy archidiakonaty okręgowe: pomorski, włocławski i kruszwicki. Od przełomu XIII i XIV wieku zaczęto je dzielić na dekanaty, którym przewodzili księża dziekani, wyznaczani przez biskupa spośród plebanów danego okręgu. Byli oni pomocnikami diecezjalnych archidiakonów okręgowych, wizytowali podległe im parafie, kontrolowali obyczaje duchowieństwa i wiernych, egzekwowali świadczenia i daniny na rzecz biskupa, Stolicy Apostolskiej, a nawet państwa.

Dekanat bydgoski został wymieniony po raz pierwszy w 1477 roku i należał wówczas do archidiakonatu włocławskiego jako jeden z czterech dekanatów. Jego terytorium wydzielono z dekanatu raciąskiego, wskutek wzrostu liczby parafii w I połowie XVI w. W 1527 r. jego jurysdykcji podlegała fara bydgoska i kościół szpitalny Świętego Ducha na przedmieściu Gdańskim oraz 10 świątyń parafialnych w północnej części staropolskiego powiatu bydgoskiego. Południowa część powiatu należała do dekanatu inowrocławskiego w archidiakonacie kruszwickim. Do dekanatu bydgoskiego należały świątynie w:

  • Żołędowie – parafia wymieniona po raz pierwszy w 1489 r., w 1745 r. kościół filialny parafii w Osielsku,
  • Byszewie – parafia wymieniona po raz pierwszy w 1358 r., lecz powstała prawdopodobnie w latach 50. XIII w. po ufundowaniu klasztoru cystersów,
  • Osielsku – parafia założona w latach 1430-1435,
  • Strzelewie – parafia założona w 1428 r., w 1745 r. kościół filialny parafii w Dąbrówce Kościelnej,
  • Wtelnie – parafia wzmiankowana po raz pierwszy w 1527 r.,
  • Koronowie – parafia powstała po 1368 r., wymieniona po raz pierwszy w 1383 r.,
  • Dąbrówce Kościelnej – parafia wymieniona po raz pierwszy w 1428 r.,
  • Dobrczu – parafia wymieniona po raz pierwszy w 1314 r.,
  • Wudzynie – od lat 80. XV wieku nie miała własnego duszpasterza, a w XVI w. obróciła się ruinę; wymieniona po raz pierwszy w 1527 r.; w 1745 r. kościół filialny parafii we Włókach.
  • Fordonie – parafia od 1382 r. kontynuująca tradycje parafii wyszogrodzkiej z XII wieku świątynia wyszogrodzka w latach 1375-1413 stała się kościołem filialnym parafii fordońskiej,

W latach 1532-1582 Bydgoszcz i okoliczne Kujawy Północne przeszły pod zarząd archidiakonatu kruszwickiego. Do dekanatu bydgoskiego przyłączono wówczas dodatkowo parafie:

  • Solec Kujawski – powstała po 1325 r., a przed 1382 r., kiedy została wymieniona po raz pierwszy w źródłach pisanych.
  • Włóki – parafia wymieniona po raz pierwszy w 1570 r.

Około 1530 r. biskup włocławski, Maciej Drzewicki, utworzył bydgoski oficjalat foralny, czyli terenowy sąd kościelny. Zasięg działania tej jednostki obejmował terytoria dwóch graniczących z sobą dekanatów: bydgoskiego oraz świeckiego, położonego w archidiakonacie pomorskim. Pierwszym oficjałem został proboszcz bydgoski Grzegorz Wyrozębski, drugim – ks. Jan Fabian. Istotnym motywem decydującym o powołaniu oficjalatu bydgoskiego było ułatwienie zarządzania kościelnymi dobrami ziemskimi oraz rozprzestrzenianie się reformacji, której należało przeciwstawić sprawną organizację kościelną.

Oficjał był przedstawicielem biskupa ordynariusza odpowiedzialnym za stan Kościoła na podległym sobie terenie. Czuwał nad stanem moralnym duchowieństwa, przeprowadzał egzaminy proboszczowskie, kontrolował wyposażenie bibliotek kościelnych, dopuszczał do sprawowania liturgii w nowo wznoszonych i remontowanych świątyniach, jak i kaplicach prywatnych. Sprawował czynności prawne w obrębie prawa kanonicznego i zwyczajowego, z wyjątkiem spraw małżeńskich, beneficjalnych i innych zastrzeżonych dla biskupa. Wytaczał niektóre sprawy karne oraz zajmował się transakcjami majątkowymi, spadkami i testamentami, głównie osób duchownych i donatorów świeckich. Do jego pomocy istniał urząd administracyjno-sądowy zwany konsystorzem bydgoskim, od którego było jednak odwołanie do konsystorza generalnego we Włocławku. W urzędzie tym istniała kancelaria, w której pracowali m.in.: notariusz i instygator oskarżyciel publiczny.

Zarówno oficjalat, jak i dekanat funkcjonowały do 1764 r., gdy papież Klemens XIII poparł starania biskupów włocławskich o włączenie do ich diecezji dekanatu wolborskiego z rezydencją biskupią pałac w zamian za oddanie archidiecezji gnieźnieńskiej części dekanatu bydgoskiego parafie: Bydgoszcz i Dąbrówka ze Strzelewem. Dekret Kongregacji Konsystorialnej w Rzymie o zamianie granic obydwu diecezji wprowadził w życie 9 maja 1765 roku nuncjusz apostolski w Warszawie – Eugene Visconti. Pozyskaną parafię bydgoską prymas Władysław Łubieński włączył do dekanatu więcborskiego w archidiakonacie kamieńskim. Na przeniesieniu Bydgoszczy do sąsiedniej diecezji zyskał Fordon, który ustanowiono siedzibą dekanatu. Obejmował on część terytorium dawnego dekanatu bydgoskiego, który pozostał w macierzystej diecezji włocławskiej. Natomiast w 1821 r. na mocy bulli papieża Piusa VII, normującej stosunki kościelne na ziemiach zaboru pruskiego, pozostała część archidiakonatu kruszwickiego bez kilku parafii w okolicach Radziejowa wraz z Inowrocławiem i Kruszwicą została włączona do archidiecezji gnieźnieńskiej, natomiast archidiakonat pomorski do diecezji chełmińskiej.



                                     

2.6. Historia Staropolskie kościoły filialne

Począwszy od XV wieku na przedmieściach Bydgoszczy wznoszono kaplice publiczne, które spełniały rolę świątyń filialnych, należących do parafii farnej. Najstarszą z nich był kościół św. Idziego, który wzniesiono prawdopodobnie w połowie XIII wieku dla obsługi duszpasterskiej kasztelańskiego grodu bydgoskiego, zwłaszcza urzędników i rycerzy w nim przebywających. Świątynia ta uzyskała docelową formę murowaną w 1537 r. i została wtedy powtórnie konsekrowana. W 1448 r. wzniesiono kościół szpitalny św. Ducha na przedmieściu Gdańskim, przebudowany po 1582 r. do formy murowanej. W 1550 r. wzniesiono kościół szpitalny św. Krzyża na przedmieściu Poznańskim, a w 1579 r. konsekrowano w tej samej okolicy kościół Św. Trójcy. Z kolei 1583 r. konsekrowano kościół szpitalny św. Stanisława na przedmieściu Kujawskim. Na terenie parafii bydgoskiej powstały także cztery kościoły zakonne: karmelitów 1398, murowany od 1550, bernardynów 1480, murowany od 1552, klarysek 1615, konsekrowany w 1645, jezuitów 1649. Pod koniec XVIII w. na terenie parafii bydgoskiej oprócz kościoła farnego istniały jeszcze cztery kościoły filialne: św. Idziego, św. Stanisława, św. Krzyża i Świętej Trójcy, które popadały w ruinę bądź ulegały różnym przeobrażeniom. W XIX wieku władze pruskie rozebrały niemal wszystkie dawne świątynie. Do czasów obecnych zachowały się jedynie dwa dawne kościoły zakonne: bernardynów i klarysek.

                                     

2.7. Historia Parafia w okresie zaboru pruskiego 1772-1920

W 1772 r. Bydgoszcz weszła w skład Królestwa Prus i pozostała w nim z krótkimi przerwami przez 148 lat. W związku z rozwojem gminy ewangelickiej, kościół katolicki w Bydgoszczy utracił pozycję monopolistyczną. Nastąpiła kasata zakonów: jezuitów 1773 r., karmelitów 1816 r., bernardynów 1829 r. i klarysek 1835 r. Duchowieństwo katolickie ograniczało się w tym czasie do obrony duchowego i materialnego stanu posiadania Kościoła. Jako przeciwwaga dla wpływów duchowieństwa polskiego traktowany był przez zaborcze władze państwowe kościół ewangelicko-unijny. Tworzenie nowych gmin ewangelickich było związane z napływem ludności niemieckiej. Osadnictwo Niemców wiązało się najpierw z koniecznością ustanowienia władztwa pruskiego na terenach objętych zaborem, potem zaś zostało sprowokowane polityką kolonizacyjną państwa niemieckiego.

Polskim katolikom, których liczba stale spadała w połowie XIX w. stanowili tylko ok. 25% ogółu mieszkańców, a w 1900 r. – 28%, pozostał kościół farny. Wzrost liczby katolików w Bydgoszczy wyraźnie nie nadążał za ogólnym wzrostem demograficznym, który był skutkiem intensywnego rozwoju przemysłowego i administracyjnego miasta na przestrzeni całego XIX wieku. Zatem historia Kościoła katolickiego w Bydgoszczy w okresie zaborów to dzieje parafii skupiającej się wokół pozostał kościoła farnego. Wielkich trudności kapłanom tu pracującym nastręczała duża rozległość parafii. Poza miastem do parafii należało 58 miejscowości, a w 1829 r. już ponad 70 wsi i nowo powstałych osad. W 1827 r. liczbę wiernych w parafii bydgoskiej oceniono na 6 tys. osób, a w 1886 r. – 17 tys.

W latach 1819-1829 władze pruskie dokonały gruntownej renowacji kościoła farnego, zrujnowanego i ograbionego z części wyposażenia podczas stacjonowania w nim wojsk podczas kampanii napoleońskich. W 1831 roku dokonano ponownej konsekracji i wznowienia służby Bożej w kościele. Nie istniały już wówczas staropolskie kościoły filialne, gromadnie rozebrane przez władze pruskie. W 1835 r. zaprzestano kultu w kościele klarysek, a w latach 60. XIX w. kościół pobernardyński przekształcono w świątynię garnizonową dla katolików i protestantów. Obrazu zniszczeń dawnej architektury sakralnej dopełniła rozbiórka w 1879 r. najstarszego bydgoskiego kościoła św. Idziego. Ostatecznie w gestii parafii bydgoskiej pozostał tylko kościół farny oraz pojezuicki pw. św. Ignacego Loyoli. Jeden z wikariuszy parafialnych, najpierw ze statusem prebendarza kościół z wyodrębnionym budżetem, a następnie rektora ksiądz rezydujący przy kościele filialnym został skierowany do udzielania posługi w kościele pojezuickim. Później przydano mu do pomocy wikariusza.

Szczególnie trudna była sytuacja parafii bydgoskiej w okresie Kulturkampfu, gdyż specyfiką tego okresu było połączenie walki prowadzonej z kościołem katolickim z akcją germanizacyjną. Tradycje Kulturkampfu kontynuowała następnie założona w 1894 roku Hakata. Ustawy pruskie z lat 1873 i 1874 doprowadziły do ograniczenia władz kościelnych w obsadzaniu stanowisk. Wprowadzony też został obowiązek składania przysięgi na wierność państwu niemieckiemu. W razie nieposłuszeństwa księży karano usuwaniem z parafii, więzieniem, a w niektórych przypadkach nawet wydaleniem z granic państwa. W tej sytuacji władze kościelne nie kwapiły się do podziału bydgoskiej parafii farnej na mniejsze jednostki, obawiając się nacisków władz o obsadzanie stanowisk proboszczów Niemcami. W 1848 r. przywrócono jednak dekanat bydgoski, obejmujący m.in. Bydgoszcz, Wyrzysk i Złotów. Dziekanem w 1848 r. został ks. J. Manske.

Sprawą zasadniczą było zachowanie w kościele polskiego charakteru narodowego. Narodowość kandydatów na stanowiska proboszczów i wikariuszy była przyczyną sporów toczonych przez władze kościelne z regencją i magistratem Bydgoszczy. Władze państwowe zwlekały z zatwierdzeniem kandydatów przedstawianych przez hierarchię kościelną, zgłaszając swoich pretendentów. Byli to Polacy cieszący się zaufaniem władz, o nastawieniu kompromisowym, które gwarantowało realizację polityki państwa pruskiego lub preferowani byli kapłani narodowości niemieckiej. Najbardziej spektakularny w tym względzie był spór przy kandydaturze niemieckiego ks. Edwarda Beckera na probostwo bydgoskie zakończony pomyślnym dla niego wyrokiem Roty Rzymskiej w 1912 r., dopiero po 6 latach starań.

Ujawniły się również tendencje do separowania narodowościowego katolików. Niemcy odbywali praktyki religijne najpierw w kościele św. Idziego, a następnie w oddanym do ich użytku w 1834 roku kościele pojezuickim. Potem podejmowali starania o organizacyjne wyodrębnienie w Bydgoszczy parafii katolickiej dla Niemców, które trafiło jednak na zdecydowany opór władz diecezjalnych.

Sytuacja polskich katolików poprawiła się dopiero na początku XX w. w okresie, gdy proboszczem w parafii farnej został ks. Ryszard Markwart. Ponadto w 1910 roku rozpoczęto budowę nowego kościoła dla polskich katolików w Bydgoszczy pw. Św. Trójcy. Jego poświęcenie nastąpiło 29 września 1912 roku. W tym samym czasie władze państwowe ufundowały katolikom niemieckim kościół pw. Najświętszego Serca Jezusa w Śródmieściu Bydgoszczy. Przy obu kościołach ustanowiono księży rektorów. W tym czasie na terenie parafii bydgoskiej mieszkało ponad 100 tys. osób, z czego jednak tylko ok. 40% stanowili katolicy w tym 32% na terenie miasta Bydgoszczy.

                                     

2.8. Historia Podział parafii bydgoskiej

Powrót Bydgoszczy do Macierzy w styczniu 1920 r. miał doniosłe znaczenie dla lokalnego Kościoła. Nastąpił proces odniemczenia i repolonizacji miasta. Bydgoszcz opuściło w latach 1918-1926 ponad 40 rys. Niemców, przeważnie ewangelików. Z odpływem Niemców wiązał się silny napływ Polaków, w przeważającej mierze katolików z różnych dzielnic kraju. Głębokim przeobrażeniom uległa struktura wyznaniowa miasta. Już w 1921 r. było w Bydgoszczy 68.1 tys. 75.6% katolików i 20.8 tys. 23.1% ewangelików. U schyłku lat 20. odsetek katolików przekroczył 88%, a w przededniu II wojny światowej stanowił 91% ogółu mieszkańców. Jedyna istniejąca parafia pw. św. Marcina i Mikołaja nie mogła już z uwagi na swoją rozległość i wielką liczbę wiernych 100 tys. w 1924 r., należycie wypełniać swoich funkcji duszpasterskich. Stąd w kwietniu 1920 r. zostały utworzone cztery okręgi duszpasterskie: farny, przy kościele Św. Trójcy, przy kościele Serca Pana Jezusa i na osiedlu Szwederowo.

Po włączeniu Bydgoszczy w granice odrodzonego państwa polskiego zaistniały warunki do podziału parafii i podniesienia do rangi parafialnych zbudowanych uprzednio świątyń filialnych. 10 kwietnia 1924 r. został opublikowany dekret ks. kardynała Edmunda Dalbora o podziale parafii bydgoskiej. Wydzielono z niej wówczas pięć nowych parafii:

  • parafię Świętej Trójcy – obejmowała zachodnią część dotychczasowej parafii bydgoskiej; jej kościołem parafialnym ustanowiono dotychczasową filialną świątynię pw. Świętej Trójcy;
  • parafię św. Wincentego à Paulo – obejmowała północno-wschodnią część dotychczasowej parafii bydgoskiej; jej kościołem parafialnym ustanowiono wznoszoną przez Zgromadzenie Misji z Krakowa świątynię pw. św. Wincentego à Paulo;
  • parafię Serca Jezusa – obejmowała północno-zachodnią część dotychczasowej parafii bydgoskiej; jej kościołem parafialnym ustanowiono dotychczasową filialną świątynię pw. Najświętszego Serca Jezusa;
  • parafię Wniebowstąpienia Najświętszej Marii Panny w Brzozie-Przyłęce – obejmowała południową część dotychczasowej parafii bydgoskiej, w tym miejscowości: Brzozę wraz z osadą przy jeziorze Jezuickim, Ciele, Emilianowo, Łażyn, Piecki, Prądki, Przyłęki, Stryszek, Zielonkę, oraz miejscowości dotychczas należące do parafii łabiszyńskiej: Czynowiec, Kobylarnię, Olimpin, Antoniewo, Smolno i Wałownicę.
  • parafię Matki Bożej Nieustającej Pomocy – obejmowała głównie osiedle Szwederowo i Górzyskowo; jej kościołem parafialnym ustanowiono tymczasowo kaplicę przy ul. ks. Skorupki, aż do czasu wybudowania własnego kościoła co nastąpiło w latach 1927-1929;

Granice parafii farnej opierały się odtąd od wschodu na Wiśle, od południa w przybliżeniu na Zboczu Bydgoskim z włączeniem Kapuścisk i Małych Bartodziei, od zachodu na Brdzie, a od północy na ul. Jagiellońskiej. Liczba wiernych w parafii w 1925 r. wynosiła ok. 23 tys. osób.

W 1938 r. na terenie parafii farnej znajdowały się:

  • sukursalny św. Ignacego Loyoli,
  • wojskowy św. Jerzego,
  • trzy kościoły filialne
  • kościół parafialny pw. św. Marcina i Mikołaja,
  • sukursalny NMP Wniebowziętej klarysek,
  • kaplica półpubliczna w Domu prowincjonalnym Zgromadzenia Ducha Św.,
  • kaplica półpubliczna w Sierocińcu Miejskim,
  • kaplica publiczna św. Stanisława w Bydgoszczy-Siernieczku,
  • sześć kaplic
  • kaplica półpubliczna w Schronisku dla Niewidomych,
  • kaplica publiczna św. Floriana w Domu Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo,
  • kaplica półpubliczna w więzieniu.

Na jej terenie pracowało 10 księży diecezjalnych i 1 zakonny, co stanowiło blisko 1/3 duchowieństwa w mieście.

W marcu 1921 r. dekanat bydgoski został podzielony na dekanat bydgoski miejski i dekanat bydgoski podmiejski wiejski obejmujący m.in. parafie: Dąbrówka Nowa, Łąsk Wielki, Mąkowarsko, Ślesin, Wąwelno i Wierzchucin Królewski.

                                     

2.9. Historia Okres okupacji niemieckiej

W styczniu 1940 r. władze okupacyjne przekazały kościół farny Niemcom. Proboszczem został ks. Alojzy Kaluschke, przed 1939 r. prebendarz kościoła pojezuickiego. Początkowo do użytku Polaków przekazano kościół Klarysek, lecz w marcu 1941 r. świątynia ta została zamknięta. W nabożeństwach nie wolno było używać języka polskiego, od lutego 1941 r. nawet podczas spowiedzi. Gestapo zakazało również odprawiania nabożeństw w domach prywatnych. Od stycznia do sierpnia 1940 r. trwała rozbiórka kościoła pojezuickiego wraz z całą zachodnią pierzeją Starego Rynku. Inicjatorem tego barbarzyńskiego czynu był ówczesny nadburmistrz Bydgoszczy, kreileiter NSDAP Werner Kampe.

W latach okupacji zginęło kilku księży parafii farnej: proboszcz Józef Schulz w marcu 1940 r. w obozie koncentracyjnym w Buchenwaldzie, wikariusz Jan Jakubowski we wrześniu 1939 r. w egzekucjach na Starym Rynku, wikariusz Stanisław Kopeć zabity we wrześniu 1939 r. pod Gostyninem przez wybuch bomby lotniczej, wikariusz, substytut kaplicy św. Stanisława na Siernieczku Antoni Świadek zmarł w styczniu 1945 w Dachau. Ks. Antoni Świadek został w 1999 r. ustanowiony błogosławionym kościoła katolickiego przez Jana Pawła II.



                                     

2.10. Historia Okres powojenny

W okresie powojennym lokalny Kościół w Bydgoszczy znalazł się rzeczywistości Polski Ludowej, w której władza dążyła do ateizacji społeczeństwa. Już w latach 1949-1950 rząd rozpoczął otwartą walkę z Kościołem, która z dużym natężeniem trwała do października 1956 r., osiągając apogeum w 1953 r.

Kościół bydgoski wykorzystał poprawne początkowo stosunki pomiędzy państwem a kościołem na przejęcie w lutym 1945 r. kilku opuszczonych zborów ewangelickich, które po poświęceniu stały się świątyniami katolickimi. W 1946 r. na bazie tych świątyń oraz przedwojennych kaplic erygowano sześć nowych parafii razem było 12:

  • św. Piotra i Pawła na bazie zboru ewangelickiego św. Pawła w Śródmieściu;
  • św. Wojciecha na bazie zboru ewangelickiego na Okolu;
  • św. Stanisława Biskupa i Męczennika na bazie dotychczasowej kaplicy św. Stanisława na Siernieczku.
  • Miłosierdzia Bożego na bazie zboru ewangelickiego na Wilczaku;
  • Ducha Świętego na bazie dotychczasowej kaplicy duchaczy na Glinkach;
  • św. Józefa Rzemieślnika na bazie zboru ewangelickiego na Bartodziejach Małych;

W 1945 r. pozyskano również dawną farę ewangelicką św. Krzyża na placu Kościeleckich, którą jednak przekazano jezuitom. W związku z erygowaniem nowych parafii znacznie zmniejszyło się terytorium parafii farnej. Uległo ono dalszemu uszczupleniu w 1967 r. kiedy na bazie kościoła jezuitów utworzono parafię pw. św. Andrzeja Boboli.

W 1947 r. na terenie parafii farnej zamieszkiwało 13 tys. osób, co stanowiło 9% katolików w mieście. W skład parafii wchodziły 3 kościoły rektorskie oraz 2 kaplice. W 1957 r. w bydgoskiej parafii farnej nadal zamieszkiwało 13 tys. osób, ale stanowiło to zaledwie 6% katolików w mieście. Pracowało w niej 5 księży diecezjalnych, 4 zakonnych jezuici i kapelan wojskowy. Przy kościele farnym mieszkały także i prowadziły przedszkole siostry należące do Zgromadzenia Sióstr Najświętszej Marii Panny.

W 1952 r. dekanat bydgoski podzielono na dwie jednostki, a w kolejnych latach ulegał on dalszemu podziałowi w wyniku wzrostu liczby parafii. W skład utworzonego w 1952 r. dekanatu Bydgoszcz I wchodziły oprócz farnej parafie: Najświętszego Serca Jezusa, św. Wincentego à Paulo, św. Apostołów Piotra i Pawła, św. Stanisława Biskupa oraz parafie wiejskie w Łąsku Wielkim, Mąkowarsku i Wierzchucinie Królewskim. W 1966 r. dekanat ten obejmował 6 parafii, wyłącznie miejskich od 1956 r. doszła parafia Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny na Jachcicach. W 1971 r. wszedł w życie dekret prymasa Polski kard. Stefana Wyszyńskiego, na mocy którego powstały cztery miejskie dekanaty bydgoskie. Parafia farna znalazła się w dekanacie Bydgoszcz I razem z parafiami: Najświętszego Serca Pana Jezusa w Śródmieściu, św. Antoniego na Czyżkówku, Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny na Jachcicach oraz św. Andrzeja Boboli. W jego skład włączono również kościół garnizonowy oraz kaplicę na cmentarzu Nowofarnym przewidywaną na kolejną świątynię parafialną. W 1992 r. w związku z włączeniem parafii fordońskich do archidiecezji gnieźnieńskiej, powiększono liczbę dekanatów bydgoskich do 5. Parafia farna znalazła się wówczas w dekanacie Bydgoszcz II Śródmieście obok sześciu innych parafii obejmujących środkową i północną część miasta.

W latach powojennych parafia farna straciła na znaczeniu, z powodu zmniejszenia jej terytorium i liczby wiernych. Stała się jedną z wielu parafii bydgoskich. W 1985 r. obejmowała jeszcze 4.2 tys. wiernych, a w 1996 r. już tylko 3.0 tys. Wzrosło natomiast znaczenie kościoła farnego jako kluczowego ośrodka kultu Matki Bożej Pięknej Miłości – sanktuarium maryjnego oraz kolebki kościoła bydgoskiego. W latach 1982-1996 przy farze rezydował wikariusz biskupi miasta Bydgoszczy Jan Wiktor Nowak, który podejmował liczne inicjatywy integrujące miejskie ośrodki duszpasterskie. Był on inicjatorem Bydgoskich Dni Społecznych 1987 Tygodnia Kultury Chrześcijańskiej, czy też Prymasowskiego Instytutu Kultury Chrześcijańskiej 1982, który później stał się piątą wyższą uczelnią w Bydgoszczy. Okres działalności biskupa Nowaka był preludium do ustanowienia w 1999 r. kościoła farnego konkatedrą archidiecezji gnieźnieńskiej, a w 2004 r. katedrą diecezji bydgoskiej.

Obecnie parafia farna wchodzi w skład dekanatu Bydgoszcz II. Na jej obszarze znajdują się trzy kaplice:

  • kaplica w rezydencji Biskupa Bydgoskiego,
  • kaplica w Areszcie Śledczym przy ul. Wały Jagiellońskie.
  • kaplica pw. błog. Antoniego Świadka przy ul. Farnej,

W 2011 roku parafia liczyła 2.3 tys. wiernych. 11 stycznia 2015 proboszcz parafii poinformował w ogłoszeniach parafialnych, że parafia liczy już tylko ok. 520 rodzin i 998 osób. Wizytę duszpasterska przyjęło 248 rodzin, 104 rodziny odmówiły wizyty, a 173 mieszkania zastano zamknięte.

                                     

3.1. Kler parafialny Proboszczowie

W okresie staropolskim urzędowych administratorów parafii nazywano przemiennie plebanami bydgoskimi, rektorami przełożonymi bydgoskiego kościoła parafialnego bądź prepozytami, czyli proboszczami, tak kościoła, jak i miejscowej parafii. Tytuł proboszczów upowszechnił się po roku 1466, od czasu fundacji czteroosobowego kolegium mansjonarzy, obarczonych zadaniem śpiewania oficjum o Najświętszej Marii Pannie. Proboszczowie szafowali sakramentami, odprawiali msze św., głosili kazania, słuchali spowiedzi, a od schyłku XVI wieku prowadzili metrykalne księgi chrztów, ślubów i zgonów.

Niepełna lista proboszczów bydgoskiej parafii farnej

                                     

3.2. Kler parafialny Wikariusze

W parafii bydgoskiej wikariusze odnotowani byli już w XV wieku. Po 1466 r. rekrutowali się zazwyczaj z kręgu mansjonarzy. W ciągu XVI-XVIII wieku liczba wikariuszy w parafii wahała się od 2 do 6.

Osobną funkcję stanowili komendarze parafii, wyznaczani przez proboszczów, którzy dzierżyli w swych rękach kilka beneficjów kościelnych i w związku z tym byli okresowo nieobecni w Bydgoszczy. Komendarze występowali już w II połowie XVII wieku, a zwłaszcza w wieku XVIII, kiedy Bydgoszcz znacznie się wyludniła wskutek wojen i "morowego powietrza”.

Rangę osobnego urzędu posiadała od XVI wieku funkcja kaznodziei farnego. Kazania wygłaszał proboszcz albo wyznaczony przezeń wikariusz, natomiast po 1616 r. miejsce na parafialnej ambonie zajmował zawsze jeden z rezydujących w Bydgoszczy jezuitów, obsadzany na urzędzie kaznodziejskim przez biskupa włocławskiego.

Po przejściu Bydgoszczy pod władzę Królestwa Prus w 1772 r. pomocą proboszczowi służył zaledwie jeden wikariusz. Od 1815 r. ich liczba zmieniała się i wikariuszy było 2, a rzadziej 3, zależnie od skuteczności starań proboszcza. Od lat 70. XIX w. w Bydgoszczy pracowało już z reguły 3 wikariuszy. Obsadę wikariatu parafii bydgoskiej cechowała znaczna fluktuacja. Młodzi księża pełnili swoją posługę najczęściej przez 2-3 lata. Przykładowo, w latach 1845-1870, gdy proboszczem był ks. Józef Turkowski, przez parafię bydgoską przewinęło się 23 wikariuszy.

                                     

3.3. Kler parafialny Świecki personel kościelny

W okresie staropolskim świecki personel farny tworzyli: dzwonnik, nauczyciel szkoły parafialnej, kantor, zakrystian, organista i kalikant, który nogami poruszał miechy organów. Mianowały i opłacały ich władze miejskie, przy czym w myśl postanowień przywileju lokacyjnego proboszcz opiniował i zatwierdzał kandydatów na te stanowiska. Dodatkowe dochody służby kościelnej pochodziły z dobrowolnych datków i okolicznościowych opłat za świadczone przez nią usługi podczas procesji, ślubów i pogrzebów.

Funkcja dzwonnika polegała na dzwonieniu w określonych porach dnia i przy okazji pogrzebów, a także na sygnalizacji w razie katastrof, pożarów i napadów. Dzwonnicy zniknęli ze składu personelu farnego po 1600 r., kiedy do rynkowego ratusza dostawiono wyniosłą wieżę, z dzwonem alarmowym i dwiema galeriami obserwacyjnymi u szczytu.

Zakrystian sprawował pieczę nad zgromadzonym w zakrystii sprzętem liturgicznym, natomiast kantor śpiewał w kościele litanie i koronki maryjne oraz udzielał lekcji śpiewu w szkole parafialnej. Znanych jest z imienia i nazwiska 11 kantorów bydgoskich oraz 5 organistów.

Kantorzy bydgoscy w okresie staropolskim:

  • Cyprian Kacki, 1617;
  • Wojciech Znój z Krobii, brat Tomasza, 1599;
  • Walerian Maciejewski, 1647;
  • Walenty, 1651;
  • Szymon, 1598 – również nauczyciel szkoły parafialnej;
  • Andrzej Jaśniewicz, po 1760-1791.
  • Maciej Ciesielski, zarazem nauczyciel, 1745-1760;
  • Stefan Mączka vel Rączka, 1607;
  • Walenty, równocześnie śpiewak katedry włocławskiej, 1694-1696;
  • Stanisław Grocholita, 1598 – również nauczyciel;
  • Tomasz Znój z Krobii, 1599 – także nauczyciel;

Organiści bydgoscy w okresie staropolskim:

  • Stanisław Gaczkowski, 1673;
  • Fabian, 1764.
  • Walenty Bętkowski, 1757-1763;
  • Paweł, 1586;
  • Walenty Skorczyński, 1658-1659;

Nauczyciele szkoły parafialnej zwani byli rektorami lub bakałarzami, gdyż legitymowali się najczęściej wykształceniem uniwersyteckim. Znanych jest z nazwiska tylko kilku nauczycieli bydgoskiej szkoły elementarnej.

Nauczyciele bydgoskiej szkoły parafialnej w okresie staropolskim:

  • Tomasz Znój z Krobii, 1599 – także kantor;
  • Szymon, 1598 – również kantor kościelny;
  • Bartłomiej, 1533-1547;
  • Józef Kaczugowic, 1625;
  • Stanisław GrocCholita, 1598 – również kantor;
  • Tobiasz Piórowic, 1650.
  • Stanisław "de Schusko”, 1398 – posiadał tytuł magistra sztuk wyzwolonych;

Użytkownicy również szukali:

fara biuro parafialne, kościół fara bydgoszcz ogłoszenia,

...
...
...