Poprzednia

ⓘ Plan trójkonchowy




Plan trójkonchowy
                                     

ⓘ Plan trójkonchowy

Plan trójkonchowy – typ założenia architektonicznego cerkwi w krajach bałkańskich powstały pod wpływem architektury bizantyńskiej, dominujący w architekturze mołdawskiej do XVII w.

Cerkwie zbudowane na tym planie składały się z prostokąta, w części wschodniej uzupełnionego o trzy apsydy od wschodu, północy i południa. Prostokąt dzielony był na kilka od dwóch do czterech niezależnych pomieszczeń – w części wschodniej świątyni znajdowała się nawa. Ta miała kształt kwadratu otoczonego wspomnianymi trzema apsydami przy czym apsyda wschodnia służyła jako miejsce odprawiania obrzędu, nakryta kopułą a niekiedy zwieńczona wieżą, zachowywała klasyczny plan centralny.

Plan trójkonchowy wywodził się z architektury cerkwi monastyru Chilandar na greckim półwyspie Athos, która została zbudowana w końcu XIII w. na planie krzyża greckiego wpisanego w kwadrat, przy czym trzy ramiona krzyża zostały zakończone półokrągłymi apsydami, wystającymi poza kwadratowy obręb świątyni. Centralnie umieszczona kopuła wspierała się na wolno stojących kolumnach. Układ ten stał się popularny w architekturze serbskiej serbscy władcy sprawowali szczególną opiekę nad monastyrem Chilandar, który nazywano nawet "serbskim klasztorem", szczególnie za panowania Stefana Urosza II Milutina i Stefana Urosza IV Duszana.

Ostateczne wykształcenie się planu trójkonchowego przypada na XIV w. i związane jest z klasztornymi założeniami Serbii i Wołoszczyzny. Opisane założenie cerkwi monastyru Chilandar zostało zredukowane przez obcięcie ramion krzyża greckiego i pozostawienie głównej części świątyni nawy w postaci kwadratu, do którego bezpośrednio przylegały apsydy boczne zazwyczaj północna i południowa oraz główna zazwyczaj wschodnia, nieco oddalona od centrum poprzez szczątkowe ramię krzyża greckiego. Kopuła nawy zamiast na kolumnach wsparta została na ścianach świątyni.

W Serbii typowym przykładem zastosowania planu trójkonchowego jest monastyr Starčeva gorica obecnie w Czarnogórze z lat 70. XIV w. Wkrótce potem model ten pojawił się w architekturze wołoskiej wraz z serbskimi architektami z Chilandar, gdzie najstarszym zachowanym przykładem jest cerkiew monastyru Cozia z lat 1380-1386 plan trójkonchowy pojawiał się tu często do XVI w., głównie w cerkwiach klasztornych. Za pośrednictwem Wołoszczyzny plan ten dotarł jeszcze w końcu XIV w. do Mołdawii pierwszy raz zastosowano go w cerkwi Trójcy Świętej w Serecie, gdzie do XVII w. stanowił podstawowy wzorzec budowy cerkwi por. malowane cerkwie północnej Mołdawii.

                                     
  • architektury bizantyńskiej. Wśród cerkwi dominuje nawiązujący do krzyża plan trójkonchowy koniczyny tj. wydłużonego prostokąta, od strony wschodniej zakończonego
  • nawiązujący do nadreńskiej tradycji romanizmu, gdzie konsekwentnie stosowano trójkonchowy układ przestrzenny zastępujący tradycyjny transept i prezbiterium. Obok

Użytkownicy również szukali:

styl romański skąd pochodzi nazwa, styl romański tczew,

...
...
...