Poprzednia

ⓘ Historia polskiej geografii




                                     

ⓘ Historia polskiej geografii

Początki geografii w Polsce sięgają kronik wczesnośredniowiecznych, w których znajdują się opisy ziem polskich Gall Anonim XII w. Początki geografii jako nauki sięgają roku 1494, kiedy na Wydziale Sztuk Wyzwolonych Akademii Krakowskiej wprowadzono wykłady z kosmografii. Dzięki temu Kraków stał się głównym ośrodkiem studiów geograficznych w XV-wiecznej Polsce. W zbiorach Akademii Krakowskiej znajdowały się: rękopiśmienny atlas Ptolemeusza z XV w., 6 rękopisów z XV w. – dzieł Alberta Wielkiego i Pierre’a d’Ailly. W księgozbiorze Kapituły Krakowskiej zgromadzono dzieła Ojców Kościoła o treści geograficznej: Orozjusza, Capelli i Izydora z Sewilli. W Akademii zajmowano się teorią położenia geograficznego, znane były trzy sposoby wyznaczania długości geograficznej, w tym z obserwacji początków zaćmienia Księżyca w danej miejscowości i jakiejkolwiek gwiazdy stałej, znajdującej się wtedy w zenicie miejscowego południka. W 1423 roku wyznaczono współrzędne Krakowa Mikołaj z Grabstwa. Z Krakowem związany był również Jan Długosz XV w. autor Choprographia Regni Poloniae, pierwszego szczegółowego opisu Polski, z podziałem kraju na dorzecza, klasyfikacją genetyczną jezior, długości rzek, oceną znaczenia rzek i miast; natomiast Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis Długosza jest statystycznym opisem beneficjentów kościelnych w Małopolsce. W 1421 r. wykonano pierwszą w Polsce szczegółową mapę Pomorza, przedstawioną papieżowi podczas polsko-krzyżackiego sporu o przynależność Pomorza do Polski. Całą mapę Polski i krajów sąsiednich wykonał Mikołaj z Kuzy 1491 r. Benedykt Polak to pierwszy polski podróżnik, któremu zawdzięczamy wiarygodne informacje o państwie mongolskim XIII w.

                                     

1. Geografia polska w okresie odrodzenia

Odrodzenie to okres rozkwitu polskiej geografii. Jej centrum stanowiła Akademia Krakowska. Zajęcia z geografii w XVI w. prowadzone były w ramach filozofii przyrody Jan ze Stobnicy, obejmowały one również wykłady z astronomii i meteorologii; ich podstawą była Fizyka i Meteorologia Arystotelesa. Od końca XV do początku XVII wieku profesorowie Akademii prowadzili systematyczne, codzienne zapisy pogody zebrano około 10 tys. spostrzeżeń. Odbiciem wielkich odkryć geograficznych było skonstruowanie w 1510 roku Globusa Jagiellońskiego, jednego z najstarszych przedstawiających Amerykę Południową jako odrębny kontynent. Jan ze Stobnicy był autorem mapy świata 1512, która jako pierwsza w Polsce ukazała się drukiem. Uwzględniała ona Amerykę Południową jako osobny kontynent. Rozszerzył on również tablice współrzędnych geogr. Ptolemeusza na półkulę zachodnią i podał metodę wyznaczania położenia geograficznego. Z Akademią Krakowską związany był również Maciej z Miechowa, autor Traktatu o obu Sarmacjach 1518 r., pierwszej nowożytnej pracy o Europie Wschodniej, przeczącej istnieniu w jej obszarze gór Rifejskich i Hiperborejskich jednego z dogmatów geografii starożytnej i średniowiecznej, skąd miały wypływać wszystkie rzeki. Przewrotu w astronomii dokonał Kopernik ogłoszeniem w De revolutionibus orbium coelestium teorii heliocentrycznej budowy Układu Słonecznego. Pod jego kierunkiem wydano w Gdańsku w 1540 r. pierwszy pomiar deklinacji magnetycznej w Polsce. W okresie renesansu powstały mapy Polski Wapowskiego 1526 r. i Grodeckiego 1558 r. włączone do 1 wydania atlasu Orteliusa. W okresie tym powstał też 18-kartonowy atlas Chin sporządzony przez Boyma, polskiego jezuitę. Marcin Kromer w dziele Polonia sive de situ, populis, moribus, magistratibus et re publica regni Polonici libri duo używa określenia "geographia”, nieznanego w rzymskiej i średniowiecznej łacinie.

                                     

2. Geografia polska w XVII-XVIII w.

Geografia polska w XVII-XVIII wieku przeżyła upadek, niewiele prac tego okresu zasługuje na wyróżnienie. Do osiągnięć geografii polskiej tego okresu należy zaliczyć wyznaczenie długości wahadła sekundowego, ustalenie kierunku południka i szerokości geograficznej Krakowa przez S. Pudłowskiego 1642 r. oraz zastosowanie przez A. Kochańskiego zegara wahadłowego do wyznaczania długości geograficznej na morzu 1679 r. Zdobycze nauki europejskiej przybliża Meteorologia curiosa W. Tylkowskiego 1668 r., pierwszy szczegółowy opis fizjograficzny Polski został zawarty w Historia naturalis Regni Poloniae. G. Rzączyńskiego 1721 r., natomiast najlepszy polityczno-administracyjny opis Polski przed rozbiorami stanowi Świat we wszystkich swoich częściach W. Łubieńskiego 1740 r., który wprowadza do polskiej literatury termin "geografia”. Tuż przed rozbiorami ukazał się szkolny podręcznik K. Wyrwicza Geografia powszechna czasów nowożytnych 1770 r.

                                     

3. Geografia polska w okresie zaborów

Z końcem XVIII i w XIX wieku nastąpiło odrodzenie polskiej geografii w zakresie badań, działalności wydawniczej i organizacyjnej. Najlepiej rozwijała się ona w Galicji. W Krakowie w 1866 roku powstała Komisja Fizjograficzna przy Krakowskim Towarzystwie Naukowym, a później przy Akademia Umiejętności zostały utworzone najstarsze na ziemiach polskich katedry geografii: w Krakowie na UJ 1849 r. i we Lwowie na UJK 1882 r. Do końca XIX wieku ukończono zdjęcie geologiczne ziem polskich; od 1799 roku działały stacje meteo w Krakowie, Warszawie, Gdańsku i Wilnie, wchodzące w skład międzynarodowej sieci obserwacyjnej. Zostały opracowane syntezy klimatu ziem polskich E. Romera 1912 r. i R. Mareckiego 1914 r., zagadnienia geologiczne S. Staszic i H. Kołłątaj i zagadnienia ekonomiczne Polski S. Staszic. Wydano 16-tomowy Wielki słownik geograficzny Królestwa Polskiego i krajów słowiańskich, ukazały się nowatorskie w skali Europy podręczniki geografii fizycznej J. Śniadecki, 1804 r., meteorologii z mapą izoterm A. Pietkiewicza 1872 r., meteorologii 1917 r. i oceanografii 1909 r. M.P. Rudzkiego pierwsze na świecie o dynamicznym ujęciu geografii regionalnej W. Nałkowskiego, stanowiący przewrót w metodyce i ujęciu geografii szkolnej. W 1790 roku. J.M. Hube stwierdził nieregularność formy elipsoidy ziemskiej. Był to okres świetności polskiej kartografii, została wydana mapa Kwatermistrzostwa 1839 r., atlasy i mapy historyczne J. Lelewela, Królestwa Polskiego J. Kolberga, F. Wrotnowskiego, W. Chrzanowskiego, atlas geologiczny i Galicji J. Puscha, atlas statystyczny L. Platera i A. Jabłonowskiego, szkolny E. Romera. Polscy topografowie brali udział w nowych zdjęciach topograficznych austriackich. Polacy uczestniczyli też w badaniach Ameryki Południowej I. Domeyko, Afryki A. Rehman, Azji, Australii P. Strzelecki, Antarktydy H. Arctowski, A. Dobrowolski.



                                     

4. Geografia polska w okresie międzywojennym

Obok istniejących w okresie zaborów ośrodków i katedr geografii uniwersytetów w Krakowie i Lwowie, powstały nowe: na uniwersytetach w Warszawie 1918 r., Poznaniu 1919 r. oraz Wyższej Szkole Handlowej we Lwowie, Warszawie, Krakowie. Powstały także Polskie Towarzystwo Geograficzne 1918 r., Towarzystwo Geograficzne we Lwowie 1926 r. i Towarzystwo Geograficzne w Poznaniu 1928 r.; Zrzeszenie Polskich Nauczycieli Geografii 1922 r. Organizacje te prowadziły ożywioną działalność wydawniczą, wydano 11 tomów Wielkiej geografii powszechnej, rozwój geografii był stały, ale nierównomierny we wszystkich działach. Na pierwszy plan wysuwały się badania geomorfologiczne, na Grenlandii 1937 A. Jahn i Spitsbergenie 1938 M. Klimaszewski, B. Halicki; wolniej następował rozwój klimatologii głównie E. Romer i hydrografii. W dwudziestoleciu międzywojennym zaczęła się wyodrębniać geografia społeczno-ekonomiczna, już w latach 30. znana była krakowska szkoła geografii osadnictwa, zaludnienia i turyzmu. W 1936 roku powstało na UJ Podyplomowe Studium Turyzmu. Po uzgodnieniu sieci triangulacyjnej na terenach dawnych zaborów wykonano nowe zdjęcie topograficzne, a Wojskowy Instytut Geograficzny w latach 1919-1939 wydał jednolite mapy Polski w skalach 1:25 000, 1:100 000, 1:300 000, 1:500 000 oraz pierwsze arkusze mapy fotogrametrycznej. Zostały także opracowane 4 arkusze Międzynarodowej Mapy Świata oraz liczne atlasy, w tym Statystyczny Atlas Polski E. Romera. W latach 1918-1925 geografowie brali udział w pracach nad podziałem administracyjnym Polski.

                                     

5. Geografia polska w okresie II wojny światowej

Okres II wojny światowej zapisał się tragicznie w dziejach polskiej geografii. Oznaczał likwidację wszystkich katedr geografii na wyższych uczelniach i innych placówek naukowych, a więc oficjalne zaprzestanie prowadzonych badań, publikacji prac, i kształcenia na poziomie wyższych uczelni. Studia geograficzne były jednak prowadzone w tajnych uniwersytetach w Krakowie i Warszawie. Wśród profesorów UJ aresztowanych i wywiezionych do obozu w Sachsenhausen znalazł się również ówczesny dyrektor Instytutu Geografii Jerzy Smoleński. W czasie II wojny światowej zginęło ogółem 40 geografów, w tym kierownicy 3 z 5 przedwojennych uniwersyteckich katedr geografii: J. Smoleński, S. Lencewicz, S. Pawłowski. Zniszczeniu uległy zbiory biblioteczne i kartograficzne. Polscy geografowie działali jako kartografowie i nawigatorzy w armiach alianckich w tym w RAF.

                                     

6. Geografia polska po II wojnie światowej

Pierwsze lata powojenne były okresem uzupełniania braków kadrowych, nadrabiania strat materialnych, a także 6 letniego dystansu do geografii światowej. Bezpośrednio po wojnie odrodziły się katedry geografii na uniwersytetach w Krakowie, Poznaniu i Warszawie. Powstały też nowe ośrodki geograficzne w Lublinie, Wrocławiu, Toruniu i Łodzi oraz WSE i WSP w Krakowie; swoją działalność wznowiło też Polskie Towarzystwo Geograficzne, a w roku 1953 powstał Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, pełniący funkcje koordynatora badań. Geografowie byli ekspertami przy ustalaniu nowych granic państwowych, opiniowali podziały administracyjne Polski, byli rzeczoznawcami przy przywracaniu nazw na ziemiach zachodnich. Wydawali prace monograficzne i organizowali kursy informacyjne o ziemiach zachodnich, opracowali nowe podziały fizycznogeograficzne Polski. Na lata 1956-1968 przypada okres szczytowego rozwoju i osiągnięć polskiej geografii i jej czołowej pozycji w świecie w niektórych dziedzinach geomorfologia, co było związane z działalnością wybitnych uczonych i zorganizowanych przez nich szkół, także nawiązaniem kontaktów międzynarodowych od 1956 roku udział w kongresach i pracach komisji MUG, organizowaniem kongresów w Polsce, podjęciem badań w ramach współpracy międzynarodowej, wydawaniem czasopism o zasięgu światowym oraz decentralizacją zarządzania i osłabieniem kierowniczej roli PAN. Rozwój poszczególnych działów geografii był nierównomierny: dominowała geografia fizyczna, a w jej obrębie geomorfologia, słabiej rozwijała się geografia społeczno-ekonomiczna. Regres lat 70. związany był z centralnym sterowaniem problemami badawczymi i ograniczeniem środków finansowych. W latach 80. nowe perspektywy rozwoju geografii stworzył koordynowany przez IGiPZ PAN centralny program badawczy "Przemiany środowiska geograficznego Polski”.



                                     

7. Obecne ośrodki studiów geograficznych w Polsce

  • Toruń – UMK od 1945
  • Bydgoszcz – UKW wcześniej na WSP i AB, od 1998
  • Łódź – UŁ od 1945
  • Katowice – UŚ od 1973
  • Wrocław – UWr od 1945
  • Poznań – UAM od 1919
  • Gdańsk – UG wcześniej na WSP, od 1946
  • Kielce – UJK wcześniej na WSP i AŚ, od 1969
  • Warszawa – UW od 1918
  • Słupsk- Akademia Pomorska w Słupsku wcześniej WSP, od 1969
  • Lublin – UMCS od 1945
  • Kraków – UJ od 1849 i UP im. KEN wcześniej na WSP, od 1947
                                     
  • dydaktyczne i popularyzatorskie z geografii Obecna siedziba Towarzystwa znajduje się w budynku Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu
  • 1969 r. Zespołu Historii Geografii przy Zakładzie Historii Nauki i Techniki Polskiej Akademii Nauk oraz od 1974 r. Komisji Geografii Historycznej Komitetu
  • Zakład Geografii Fizycznej Pracownia Gruntoznawcza Pracownia Dendrochronologiczna Zakład Geografii Regionalnej i Turystyki Zakład Geografii Społeczno
  • Określenie historia nauki polskiej ma dwa znaczenia: Po pierwsze, odnosi się do dziejów tworzenia, obiegu i recepcji wiedzy naukowej na zmiennych historycznie
  • ISBN 978 - 83 - 01 - 17994 - 6. Stanisław Uziak, Zbigniew Klimowicz: Elementy geografii gleb i gleboznawstwa. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2002, s. 175 - 176. ISBN 83 - 227 - 1671 - 0
  • Historii Nauki PAN im. Ludwika i Aleksandra Birkenmajerów jest placówką Polskiej Akademii Nauk założoną w 1954. Prowadzi badania w zakresie historii nauki
  • Polskie ABC - program dla dzieci i młodzieży o kulturze, historii i geografii Polski Nadawany był w latach 1995 - 1999 na antenie TV Polonia. Wyemitowano
  • Rzeczypospolitej Polskiej 1929 Rozwój polskiej myśli geograficzno - gospodarczej 1866 - 1929 1932 Kapitał pieniężny jako przedmiot badań geografii gospodarczej
  • niepubliczna z siedzibą w Warszawie. Geografii Humanistyczny Nauk Społecznych Filologia polska Geografia Historia Pedagogika Zdrowie publiczne prof. dr
  • 19 czerwca 1982 polski geograf zajmował się zagadnieniami z zakresu geografii politycznej, regionalnej i metodyki geografii Studiował na Wydziale

Użytkownicy również szukali:

...
...
...