Poprzednia

ⓘ Rada Państwa (Austria)




Rada Państwa (Austria)
                                     

ⓘ Rada Państwa (Austria)

Rada Państwa – istniejący w latach 1861–1918 dwuizbowy parlament austriacki, od 1867 obejmujący wyłącznie austriacką część monarchii austro-węgierskiej – tzw. Przedlitawię.

                                     

1. Historia

Pierwsza instytucja austriacka o takiej nazwie pojawiła się po Wiośnie Ludów w konstytucji marcowej nadanej krajowi w 1849, jako ciało doradcze cesarza, którego członkowie byli przezeń powoływani. I chociaż konstytucja nie weszła w życie, Rada Państwa została powołana. W marcu 1860, po upadku absolutystycznych rządów premiera Aleksandra von Bacha, wkraczając na drogę reform liberalnych Cesarstwa Austriackiego, cesarz zgodził się na uzupełnienie Rady Państwa o mianowanych przez siebie przedstawicieli sejmów krajowych oraz pewne rozszerzenie ich kompetencji. Przyjęty krótko później tzw. dyplom październikowy ustanawiał Radę Państwa jako organ parlamentarny, mający w kompetencjach wyłącznie sprawy ogólnopaństwowe. Uniknięto jednak stosowania nazwy Reichstag tj. parlament, sejm, ponieważ organ miał być reprezentacją sejmów krajowych członkowie Rady Państwa mieli być ich delegatami, a nie pochodzić z wyborów. Postanowiono też, że Rada Państwa może obradować jako szersza w sprawach dotyczących całej monarchii oraz ściślejsza bez udziału Węgier, gdy sprawy ich nie dotyczyły.

Po kilku miesiącach w 1861 regulację tę zmienił tzw. patent lutowy przyznający Radzie Państwa szersze kompetencje w sprawach lokalnych dotyczących poszczególnych krajów koronnych – w takim zakresie, w jakim nie zostały one wprost zastrzeżone do kompetencji sejmów krajowych. Zgodnie z postanowieniami patentu, Rada Państwa składała się z Izby Panów Herrenhaus oraz Izba Posłów Abgeordnetenhaus. W skład Izby Panów wchodzili arcybiskupi i biskupi z tytułami książęcymi, a także powołani przez cesarza przedstawiciele arystokracji i zasłużeni politycy, ludzie nauki i sztuki. Izba Posłów składała się z delegatów sejmów krajowych. Rada Państwa miała kompetencje ustawodawcze, ale każda ustawa wymagała zgody obu izb oraz sankcji cesarskiej. Miała się zbierać corocznie, a jej sesje zwoływał i zamykał cesarz. Cesarz powoływał także prezydenta i wiceprezydentów Izby Panów, w Izbie Poselskiej pochodzili oni z wyboru.

Rada Państwa zebrała się po raz pierwszy w kwietniu 1861. Nie zdołała ona jednak funkcjonować całkowicie zgodnie z zamierzeniami, zbierała się jedynie jako rada "ściślejsza” – w jej składzie nie znaleźli się posłowie węgierscy, gdyż Węgrzy żądali powrotu do konstytucji z 1848, zapewniającej im odrębność w polityce wewnętrznej i odmawiali przysyłania swoich posłów raz tylko pojawili się delegaci z Siedmiogrodu.

Przebudowa monarchii habsburskiej, jaka nastąpiła w 1867 oznaczała także zmiany w składzie Rady Państwa. Wskutek podziału monarchii na dwa niemal całkowicie odrębne organizmy państwowe Austrię i Węgry, tj. Przedlitawię i Zalitawię, Rada Państwa stała się organem obejmującym ziemie austriackie – nie zajmującym się sprawami krajów Korony św. Stefana i nie obsyłanym przez delegatów z tych krajów, co potwierdziła konstytucja grudniowa. Sposób ustalania składu Rady nie uległ jednak zmianom. Rada wyposażona została, jak poprzednio, w kompetencje ustawodawcze oraz uchwalania budżetu państwa. Z Rady Państwa oraz parlamentu węgierskiego desygnowano specjalne delegacje, których celem było zajmowanie się sprawami wspólnymi dla monarchii austro-węgierskiej, tj. polityką zagraniczną, celną oraz kwestiami wojskowymi.

Zmiana ustroju Rady Państwa nastąpiła dopiero w 1873. Premier Adolf von Auersperg doprowadził do wprowadzenia bezpośrednich wyborów do Izby Poselskiej m.in. z powodu nie wysyłania nań delegatów przez czeski sejm krajowy, domagający się przyznania Czechom w ramach monarchii statusu podobnego Węgrom. Jej przedstawiciele odtąd nie mieli być powoływani przez sejmy krajowe spośród ich członków, a wybierani w wyborach bezpośrednich na sześcioletnie kadencje. Jednak prawo wyborcze pozostało analogiczne, jak w dotychczasowych wyborach do sejmów krajowych – czynne prawo wyborcze przysługiwało jedynie części społeczeństwa i to stosunkowo niewielkiej, podzielonej na cztery kurie o różnej sile głosu liczba posłów wybieranych w poszczególnych kuriach nie była uzależniona od ilości wyborców do niej należących:

  • I kuria: wielka własność ziemska arystokracja i ziemianie – 85 posłów, przy ok. 5-6 tys. wyborców
  • IV kuria: reszta gmin zamożniejsi mieszkańcy miasteczek i wsi – 129 posłów, przy ok. 1.5 mln wyborców
  • II kuria: izby przemysłowo-handlowe przemysłowcy i kupcy – 21 posłów, przy ok. 500-600 wyborcach
  • III kuria: miasta – 118 posłów, przy ok. 400 tys. wyborców

Także liczba posłów przypisanych do poszczególnych krajów koronnych nie stanowiła stałego wskaźnika w stosunku do ilości ich mieszkańców czy wyborców, promując kraje niemieckojęzyczne.

W 1882 wskutek społecznych żądań poszerzenia prawa wyborczego, premier Edward von Taaffe mimo oporu konserwatystów, doprowadził do obniżenia progu podatkowego oznaczającego zakwalifikowanie się do dwóch niższych kurii. W 1893 Taaffe podjął próbę całkowitego zniesienia cenzusu podatkowego w dwóch niższych kuriach, co jednak się nie powiodło z uwagi na sprzeciw zarówno konserwatystów, jak i liberałów. Podobny projekt zdołał przeprowadzić w 1896 premier Kazimierz Badeni: liczba członków Izby Poselskiej została powiększona z 373 do 425 – dodatkowych 72 posłów było wybieranych w nowo utworzonej piątej kurii, powszechnej, obejmującej wszystkich obywateli mających ukończone 24 lata. Oznaczało to wprowadzenie zasady wyborów powszechnych choć w wyborach wciąż nie mogły uczestniczyć kobiety. Jednocześnie w nowej V kurii mogli głosować wszyscy należący do pozostałych kurii, co wprowadzało zasadę głosu pluralnego dla tych osób.

Kolejna reforma wyborcza nastąpiła w 1907, nie tylko powiększono liczbę posłów do 516, ale przede wszystkim zniesiono system kurialny, wprowadzając zasadę wyborów równych. Duże kontrowersje budził jednak podział kraju na okręgi wyborcze i liczba przypisanych do nich mandatów. Niemcy domagali się, by przyznać im liczbę mandatów proporcjonalną do ich udziału w podatkach stanowiących dochód budżetu państwa 63% podatków, podczas gdy stanowili ok. 35% ludności. W efekcie, choć stosowano na ogół proporcje zaludnienia, pewne uprzywilejowanie zdobyli m.in. Niemcy czy Polacy w Galicji.

Ostatni raz Rada Państwa zebrała się w latach 1917–1918, po trzyletniej przerwie wywołanej I wojną światową. W listopadzie 1918 jej przedstawiciele z ziem austriackich stanowili skład prowizorycznego zgromadzenia narodowego Austrii.

                                     

2. Charakterystyka

Początkowo obrady Izby Poselskiej były zdominowane przez tradycyjne frakcje polityczne konserwatystów i liberałów, które jednak stopniowo traciły znaczenie. Kolejne reformy systemu wyborczego doprowadziły do pojawienia się i stopniowego uzyskania dominacji przez nowe siły chadeków, socjaldemokratów czy ruch wszechniemiecki. Mozaika polityczna Izby Poselskiej była jednak bardziej skomplikowana, bo na podziały ideologiczne nakładały się także podziały narodowościowe, co z biegiem czasu coraz częściej wpływało na nieustające zmiany rządów wywołane trudnościami w zorganizowaniu stabilnej większości parlamentarnej. Prowadziło to do coraz częstszego wykorzystywania przez rząd możliwości wydawania dekretów w formie cesarskich rozporządzeń, których wydawanie konstytucja grudniowa dopuszczała w razie naglącej konieczności w okresie, w którym Rada Państwa nie jest zebrana.

Tryb pracy Izby Poselskiej był bardzo nieefektywny. Każdy z kilku setek posłów miał nieograniczone prawo do głosu nie tylko prawo do wystąpienia na forum Izby, ale także brak limitów czasu wystąpienia, mógł też przemawiać – mimo braku oficjalnych tłumaczy – w wybranym przez siebie języku monarchii choć stenogramy obrad sporządzano po niemiecku. Co więcej, z biegiem czasu zanikała kultura obradowania, tak że pojawiały się pomysły coraz bardziej drastycznych środków dyscyplinarnych wobec łamiących obyczaje posłów np. tzw. "Lex Falkenhayn” z 1897 r. pozwalający na wykluczenie posła z obrad na pewien czas.

Prawie cały okres istnienia Reichsratu przypada na okres panowania cesarza Franciszka Józefa. Był on sceptycznie nastawiony wobec tej instytucji, w szczególności wobec zwiększania za jej pośrednictwem wpływu społeczeństwa na rządy w państwie w związku z postępującym stopniowo procesem demokratyzacji systemu wyborczego. Z tego też powodu unikał on wizyt w Reichsracie, mowy tronowe wygłaszając najczęściej w Hofburgu. Wpływ cesarza na działalność Rady był dość duży, głównie za sprawą Izby Panów, na której skład miał on największy wpływ.

                                     

3. Siedziba

Siedzibą Rady Państwa był Wiedeń jedynie obradujące w sprawach wspólnych Delegacje zbierały się co roku naprzemiennie w Wiedniu i Budapeszcie. Początkowo Rada Państwa nie posiadała swojego gmachu, ten wzniesiono dopiero w 1883 r. przy wiedeńskim Ringu. Wcześniej Izba Panów swoje obrady toczyła w gmachu sejmu krajowego Dolnej Austrii, a Izba Poselska w prowizorycznym, drewnianym budynku nazywanym "teatrem Schmerlinga”.

                                     

4. Kadencje i sesje Rady Państwa

  • II sesja 17 czerwca 1863 – 15 lutego 1864
  • I sesja 29 kwietnia 1861 – 18 grudnia 1862
  • I kadencja 1861–1865
  • III sesja 12 listopada 1864 – 27 lipca 1865
  • IV sesja 20 maja 1867 – 15 maja 1869
  • II kadencja 1867–1870
  • V sesja 14 grudnia 1869 – 21 maja 1870
  • III kadencja 1870–1871
  • VI sesja 15 września 1870 – 10 sierpnia 1871
  • VII sesja 27 grudnia 1871 – 7 września 1873
  • IV kadencja 1871–1873
  • V kadencja 1873–1879
  • VIII sesja 4 listopada 1873 – 22 maja 1879
  • IX sesja 7 października 1879 – 23 kwietnia 1885
  • VI kadencja 1879–1885
  • VII kadencja 1885–1891
  • X sesja 22 września 1885 – 23 stycznia 1891
  • VIII kadencja 1891–1897
  • XI sesja 9 kwietnia 1891 – 22 stycznia 1897
  • XVI sesja 18 października 1899 – 8 czerwca 1900
  • XIV sesja 21 marca 1898 – 24 lipca 1898
  • XIII sesja 23 września 1897 – 27 listopada 1897
  • XV sesja 26 września 1898 – 8 października 1899
  • IX kadencja 1897–1900
  • XII sesja 27 marca 1897 – 2 czerwca 1897
  • XVII sesja 31 stycznia 1901 – 30 stycznia 1907
  • X kadencja 1901–1907
  • XIX sesja 10 marca 1909 – 11 lipca 1909
  • XX sesja 20 października 1909 – 20 marca 1911
  • XVIII sesja 17 czerwca 1907 – 4 lutego 1909
  • XI kadencja 1907–1911
  • XII kadencja 1911–1918
  • XXII sesja 30 maja 1917 – 12 listopada 1918
  • XXI sesja 17 lipca 1911 – 25 lipca 1914