Poprzednia

ⓘ Gotyk ceglany




Gotyk ceglany
                                     

ⓘ Gotyk ceglany

Gotyk ceglany – w szerokim znaczeniu określa się tym pojęciem dzieła architektury gotyckiej, gdzie cegła stanowi podstawowy materiał budulcowy.

W węższym znaczeniu termin gotyk ceglany definiuje zjawisko artystyczne na terenie Niżu Środkowoeuropejskiego oraz południowej części basenu Morza Bałtyckiego ściśle związane z rozwojem gospodarczym, politycznym i kulturalnym miast portowych i obszarów związanych z Związkiem Hanzeatyckim. Znaczenie to obejmuje również styl architektoniczny, który wytworzył typowe dla tego obszaru formy i sposób dekoracji elewacji ścian.

                                     

1. Tło historyczne

W XII–XIII w., w dobie kolonizacji, Słowian tereny zamieszkane przez plemiona Słowian połabskich były zajmowane przez kupców i osadników z terenów Rzeszy gł. Niemcy, Flamandowie. W 1158 książę Saksonii, Henryk Lew, założył w pobliżu dawnej Lubicy nową osadę Lubekę, w 1160 podbił słowiański Schwerin. Kolonizacja ta była związana z chrystianizacją terenów na wschód od Łaby – zakładano nowe diecezje Ratzeburga, Schwerinu, kamieńską oraz brandenburską.

W rezultacie tych wydarzeń powstał szereg nowych ośrodków miejskich, szybko zdominowanych przez mieszczaństwo. Trudniące się handlem mieszczaństwo zakładało tzw. hanzy kupieckie – związki kupców, następnie hanzy miejskie – związki miast, które zjednoczyły ośrodki miejskie w basenie Morza Bałtyckiego i Morza Północnego. W konsekwencji powstała Liga Hanzeatycka. Silnymi ośrodkami w obrębie Hanzy były "Krąg Wendyjski”, z siedzibą w Lubece, oraz "Okręg Gotlandia-Liwonia”, z centrum w Tallinnie Rewlu. Uzyskane z handlu wysokie profity pozwoliły mieszczanom realizować wielkie inwestycje budowlane, w skład których wchodziło wznoszenie całych ośrodków miejskich, wraz z obwarowaniami, skupionych wokół siedzib rady miejskiej i fary. Wznoszono także mniejsze świątynie. Najważniejsze świątynie dedykowano Najświętszej Marii Pannie, świętym – przede wszystkim patronom kupców, rybaków i żeglarzy – Mikołajowi, Jakubowi, Piotrowi, Idziemu oraz Katarzynie. Dla zakonów mendykanckich budowano klasztory. Wznoszono reprezentacyjne kamienice, zarówno prywatne, jak i siedziby duchownych, cechów etc. Budownictwo ceglane preferowano także poza miastami, przede wszystkim wznoszono klasztory dla cystersów oraz norbertanów. Powstałe po chrystianizacji Prus państwo zakonu krzyżackiego oraz państwo zakonu kawalerów mieczowych – zakonów rycerskich były terenami licznych inwestycji, zarówno dla rycerstwa, jak biskupów wznoszono ceglane zamki wraz z obwarowaniami.

                                     

2. Zasięg gotyku ceglanego

Gotycka architektura ceglana była alternatywą architektury kamiennej, zwłaszcza na terenie krajów północnoeuropejskich, przede wszystkim wokół basenu Morza Bałtyckiego, gdzie nie wszędzie! brakowało skalnych zasobów naturalnych. W zależności od warunków naturalnych używano kamienia najczęściej sprowadzanego z bogatych zasobów tego budulca, ale przede wszystkim do struktury i konstrukcji budynków, resztę substancji budowlanej stanowiła cegła. Budowano z cegły także w innych rejonach, takich jak Górna Bawaria, północne Włochy, a nawet na terenie Półwyspu Iberyjskiego Mudejar, przy czym stylistycznie architektura prezentuje zgoła inną formę. W przypadku obecnych ziem polskich styl gotyku ceglanego obecny jest w dziełach sztuki przede wszystkim na terenie Pomorza Zachodniego dawne Księstwo Pomorskie i Nowa Marchia i dawnego państwa zakonu krzyżackiego, Mazowsza. Na obszarze Śląska, Małopolski zapożyczano niektóre formy, przekształcając je według lokalnego zwyczaju budowlanego.

                                     

3. Charakterystyka gotyku ceglanego

Architektura ceglana objęła zarówno sztukę sakralną, jak i świecką. Sakralną architekturę reprezentują kościoły katedralne, klasztorne oraz przede wszystkim fary miast. Ceglane dzieła architektury odzwierciedlały prestiż mieszczaństwa, przede wszystkim w miastach hanzeatyckich, w których rozwinęło się prężnie budownictwo świeckie – tak obwarowania, jak i budynki reprezentacyjne – ratusze i kamienice i inne budynki komunalne np. szpitale. Dla rycerstwa i zakonów rycerskich czy kasztelanów wznoszono monumentalne zamki wraz z rozbudowanym systemem obronnym.

Gotyk ceglany charakteryzuje się z jednej strony niewielką integracją z rzeźbą architektoniczną, charakterystyczną dla architektury kamiennej, z drugiej strony twórczym wykorzystaniem materiału budulcowego, przede wszystkim w dekoracji elewacji za pomocą cegieł o różnym stopniu wypalania. Pomimo ograniczonych możliwości rzeźbiarskich, wykonywano na cegle lub z terakoty i sztucznego kamienia płaskorzeźbione dekoracje przede wszystkim ornamentalne i roślinne, ponadto cegła była formowana dla celów stricte dekoracyjnych, stąd też stosowano wyszukane geometryczne układy cegieł w elewacjach zewnętrznych, dekoracja akcentowała niektóre elementy budowli, np. portale, zwieńczenia fasad itd.



                                     

4. Przykłady

Rozwój gotyckiego budownictwa ceglanego w Europie środkowej i północnej ma miejsce od schyłku XII po połowę XVI stulecia. Główny ośrodek Hanzy, Lubeka zwanej jako Królowa Hanzy lub Miastem Siedmiu Wież zachował cenny zespół zabytkowy Starego Miasta z kościołem Mariackim na czele, łączącym miejscową tradycję z francuskim gotykiem katedralnym. Stał się wzorem dla licznych świątyń Niżu Nadbałtyckiego m.in. kościoły św. Mikołaja w Wismarze i Stralsundzie, kościół klasztorny w Doberan. Spośród innych kościołów wyróżniają się m.in. gdański kościół NMP, który do dziś jest największą ceglaną świątynią na świecie. Poza miastami powstały liczne zespoły klasztorne m.in. w Chorin. Zachowały się zespoły zabytkowe z licznymi kamienicami Toruń. Przykładami gotyckiej kamienicy mieszczańskiej są kamienice przy Am Sande w Lüneburgu, kamienice w Rostocku, Greifswaldzie. Przykładami sztuki municypalnej są ratusze w Stralsundzie czy Tangermünde. Cenne zespoły obwarowań miejskich zachowały się w Neubrandenburgu, Stargardzie m.in. Brama Młyńska, Chojnie wieżowe bramy Barnkowska i Świecka. Zachowały się także dzieła o innej funkcji takie jak gdański Dwór Bractwa św. Jerzego, Szpital św. Ducha w Lubece, lub Liberei biblioteka parafialna w Brunszwiku. Na terenie państw zakon krzyżackiego i zakonu kawalerów mieczowych wznoszono liczne zamki m.in. w Malborku, Lidzbarku Warmińskim, Szymbarku oraz Wesenberg Rakvere, Estonia. Schrystianizowane w 1346 r. Księstwo Litewskie otrzymało wiele dzieł późnego gotyku ceglanego. Niektóre cechy gotyku ceglanego przejmowano m.in. w Danii, Niderlandach oraz Śląsku i Małopolsce.

Użytkownicy również szukali:

...
...
...