Poprzednia

ⓘ Obozy niemieckie (1933–1945)




Obozy niemieckie (1933–1945)
                                     

ⓘ Obozy niemieckie (1933–1945)

Obozy w III Rzeszy – obozy i podobozy przeznaczone do przetrzymywania ludzi kierowane przez SA, a później SS, policję lub Wehrmacht. Utworzone w latach 1933–1945 przez władze państwowe Rzeszy Niemieckiej. Obozy te, w liczbie przynajmniej 12 tysięcy, umiejscowione były na własnym terytorium III Rzeszy oraz na ziemiach państw okupowanych.

                                     

1. Powstanie i rozwój obozów

Pierwsze obozy koncentracyjne zostały zorganizowane w III Rzeszy w 1933 r., a więc przed II wojną światową, na mocy "rozporządzenia wyjątkowego o ochronie narodu i państwa” z dnia 28 lutego 1933 r. Rozporządzenie to umożliwiało m.in. zawieszenie wolności osobistej obywateli posiadających niemieckie obywatelstwo i zezwalało na aresztowanie i osadzanie bez wyroku sądowego na czas nieograniczony wszystkich osób uznawanych za wrogów państwa i narodu niemieckiego. W pewnym sensie sankcjonowało ono praktykę bojówek nazistowskich SA i SS jeszcze sprzed zdobycia władzy w wyborach w 1933 r. – tworzenia "prywatnych odosobnień”, w których przetrzymywano siłą osoby niechętne rodzącemu się reżimowi, zwłaszcza działaczy partii opozycyjnych.

Po zdobyciu władzy służyły one przede wszystkim wyniszczeniu opozycji antyhitlerowskiej oraz odizolowaniu ludzi uznanych za groźnych bądź "nieprzydatnych”. 20 marca 1933 r., na podstawie zarządzenia Heinricha Himmlera, zorganizowano w Dachau pierwszy obóz koncentracyjny. Jeszcze w roku 1933 SA i SS oraz policja zorganizowały kolejne obozy, m.in. w Oranienburgu, Berlinie tzw. Columbia-Haus, Królewcu Quednau, Papenburgu, Esterwegen, Kemna bei Wuppertal, Sonnenburgu, Sachsenburgu, Lichtenburgu. W 1934 r. obozy koncentracyjne podporządkowano SS, a obóz w Dachau stał się obozem wzorcowym. Sztab tych obozów od 1936 do końca wojny mieścił się w Oranienburgu. W następnych latach założono obozy w: Sachsenhausen 1936, Buchenwaldzie 1937, Mauthausen 1938, Flossenbürgu 1938 oraz obóz dla kobiet w Ravensbrück 1939. Szacuje się, że jeszcze przed wojną przez obozy niemieckie przeszło 165-170 tysięcy więźniów.

Podczas wojny niemieccy naziści wprowadzili nowe typy obozów, zgodnie z rozszerzeniem ich roli w przeprowadzaniu założeń polityki nazistowskiej oraz konkretnych celów natury gospodarczo-militarnej. Obozy zaczęły służyć jako miejsca przetrzymywania inteligencji państw podbitych w szczególności polskiej, kleru w szczególności katolickiego, osób związanych z ruchem oporu i podziemiem, ofiar łapanek ulicznych oraz jeńców wojennych. W obozach masowo wykorzystywano więźniów do niewolniczej i wyczerpującej pracy na rzecz niemieckich przedsiębiorstw, w tym przede wszystkim koncernów przemysłu wojennego. Eliminacja elit polskich, jak również masowe mordy na zwykłej ludności miały miejsce w ramach przygotowanego projektu Generalnego Planu Wschodniego, mającego na celu kolonizację ziem słowiańskich. Po 1939 r. znacznie rozbudowano dotychczas istniejące obozy koncentracyjne na terenie przedwojennej III Rzeszy, a w miarę zdobyczy terytorialnych w okupowanych krajach organizowano nowe obozy i ośrodki zagłady. Największymi nowo powstałymi tego typu obozami były w kolejności ich powstawania: Stutthof sierpień 1939, Auschwitz wiosna 1940, Neuengamme czerwiec 1940, Natzweiler-Struthof lipiec 1940, Groß-Rosen 1940, Bergen-Belsen październik 1940, Majdanek październik 1941, Hertogenbosch styczeń 1942, Ryga-Kaiserwald Salaspils – maj 1943, Mittelbau-Dora koniec 1943. Przy lokalizacji obozów brano m.in. pod uwagę położenie dogodne ze względów transportowych, sąsiedztwo dużych zakładów produkcyjnych lub kamieniołomów w celu wykorzystania pracy niewolniczej więźniów np. Mittelbau-Dora, Groß-Rosen.

Osobnym torem potoczyła się historia obozów przeznaczonych dla wymordowania milionów Żydów z całej Europy. Wraz z atakiem Niemiec na ZSRR specjalne szwadrony rozpoczęły akcję masowych mordów na Żydach, najpierw mężczyznach i chłopcach, potem również kobietach i dzieciach. W obliczu problemów organizacyjnych, wysokich kosztów oraz trudności psychologicznych dla katów, związanych z tak licznymi egzekucjami, już w 1941, a szerzej od 1942 r., wybrane placówki zaczęto przygotowywać pod kątem nowej metody masowej eksterminacji. Instalowano całe systemy komór gazowych i krematoriów, które miały służyć mordowaniu i paleniu tysięcy zwłok dziennie – głównie Żydów. Zgodnie z planem zagłady Żydów tzw. Endlösung, pol. ostateczne rozwiązanie, którego techniczne szczegóły przyjęto na Konferencji w Wansee, 20 stycznia 1942, w wyselekcjonowanych obozach prowadzono masową zagładę ludności żydowskiej. W obozach Niemcy mordowali również masowo Romów oraz Sinti.

Najwcześniej uruchomiony został obóz zagłady Kulmhof grudzień 1941 w Kraju Warty. W Generalnym Gubernatorstwie, w ramach Einsatz Reinhardt powstały ośrodki zagłady: Treblinka II lipiec 1942, Sobibor marzec 1942 i Belzec marzec 1942. Na terytorium wcielonym do III Rzeszy przystosowano do tego celu tyły olbrzymiego obozu Birkenau.

W miarę zbliżania się wojsk alianckich do granic Rzeszy, Niemcy próbowali zatrzeć ślady funkcjonowania obozów. W szczególności rozbierali i równali z ziemią obozy zagłady, niektóre instalacje wysadzali w powietrze. Więźniów obozów koncentracyjnych wyprowadzano w marszach śmierci.

W obozach tych więziono około 18 mln osób, z których zginęło 11 mln.

Dziś na terenach wielu byłych obozów istnieją miejsca pamięci, mauzolea, muzea, gdzie prowadzona jest też działalność edukacyjna.

                                     

2. Rodzaje obozów

Niemieckie nazwy obozów bywały różne i często mylące: Konzentrationslager, Arbeitslager, Vernichtungslager, Sonderkommando SS, Zwangsarbeitslager, Aufenthaltslager, Durchgangslager, Transitlager, Schutzhaftlager, Familienlager, Internierungslager itp.

W czasie wojny obozy organizacyjnie podlegały:

  • Inspektorowi Obozów Koncentracyjnych Fuhrungs- und Aufsichtshauptamt – Inspektion der Konzentrationslager, który od 3 marca 1942 r. wszedł w skład SS-WVHA jako Amtsgruppe D. Konzentrationslager.
  • Głównemu Urzędowi Gospodarki i Administracji SS SS-WVHA-Wirtschaftsverwaltungshauptamt,
  • Głównemu Urzędowi Bezpieczeństwa Rzeszy RSHA-Reichssicherheitshauptamt,

Z obozami koncentracyjnymi Konzentrationslager, Schutzhaft- und Konzentrationslager były złączone ich podobozy Nebenlager, Außenlager i oddziały robocze Außenkommando.

Przy pomocy obozów III Rzesza prowadziła kilka różniących się polityk niewolniczych i eksterminacyjnych. Prawdziwe przeznaczenie obozów bywało kryte pod eufemistycznymi nazwami, które pozwalały ukryć przed światową opinią publiczną, a poniekąd przed samymi Niemcami, realne znaczenie placówek obozowych. Sieć obozów niemieckich tworzyło kilka podstawowych rodzajów obozów, których jednak precyzyjne rozgraniczenie bywało w praktyce płynne:

Obozy koncentracyjne i pochodne:

  • obozy germanizacyjne – dla dzieci i młodzieży, np. tzw. Kinder-KL w Łodzi;
  • Obozy pracy przymusowej niem. Arbeitslager – powstawały na ogół najpierw jako komanda zewnętrzne. Stanowiły obozy pracy, najczęściej w przemyśle zbrojeniowym, kamieniołomach i kopalniach, były powiązane z dużymi obozami koncentracyjnymi. Zobacz np. zespół obozów projektu Arbeitslager Riese;
  • Obozy koncentracyjne niem. Konzentrationslager, KL – podstawowe placówki całego systemu, z podobozami i oddziałami roboczymi. Klasycznymi przykładami są: Dachau, Mauthausen-Gusen, Stutthof;
  • obozy przesiedleńcze i przejściowe – przeznaczone dla cywilnych osób internowanych oraz zakładników, w ostatnich latach wojny pełniły również funkcję obozów zbiorczych w rozwiniętej logistyce transportów ludzi do docelowych obozów i ośrodków zagłady np. obóz przesiedleńczy w Konstantynowie.
  • Obozy jenieckie niem. Kriegsgefangenenlager – dla jeńców wojennych, tzw. również oflagi i stalagi;
  • więzienia policyjne – np. Fort VII w Poznaniu, Pawiak w Warszawie, Radogoszcz w Łodzi;

Obozy zagłady:

  • Obozy zagłady niem. Vernichtungslager – ośrodki i obozy zagłady, w których dokonywano ludobójstwa, głównie Żydów Holokaust, od końca 1941 r. w komorach gazowych za pomocą gazu cyklon B lub spalin. W sumie wymordowano w takich obozach ponad 2.5 mln osób. Najważniejszymi były: Birkenau, Kulmhof, Treblinka, Sobibor i Belzec. Ostatnie trzy nosiły oficjalną nazwę SS-Sonderkommando pol. Specjalne komanda SS.
                                     

3. Struktura obozów

Przy dużej różnorodności obozów, można wyodrębnić niektóre cechy stałe, które były odtwarzane w większości placówek, wedle modelowych założeń przyjętych przy budowie KL Dachau i KL Sachsenhausen. Przestrzeń obozowa była podzielona na cztery strefy.

  • Trzecia strefa to przestrzeń robocza, w której każdy Konzentrationslager ujawniał swe oblicze jako Arbeitslager. Najpierw były to miejsca pracy komand zewnętrznych, pracujących na rzecz obozu, następnie stawały się to miejsca niewolniczej pracy na rzecz niemieckich przedsiębiorstw i niemieckiego wysiłku wojennego. Z czasem niektóre strefy robocze na tyle się rozbudowały, że dawało to okazję do utworzenia podobozów.
  • Druga strefa to niektóre instytucje specjalne w obrębie obozów: lazarety, komory gazowe, krematoria, sale przesłuchań, izby i ściany egzekucji. Miejsca te były rozrzucone po całym obozie. Jedynie komory gazowe i krematoria były na ogół umieszczane na uboczu.
  • Czwarta strefa to administracja, kantyna i baraki SS, domek komendanta itp.
  • Pierwsza strefa to baraki więźniarskie. Ogrodzone drutem kolczastym, pod napięciem, czasem np. w Sobiborze nawet polem minowym. Nieopodal znajdowały się na ogół sanitariaty. Baraki były wyposażone w dwu-trzy piętrowe trzyosobowe prycze o szerokości rzadko przekraczającej jeden metr. W obrębie strefy baraków istniały często sektory oddzielone drutami, za którymi przetrzymywano specjalne grupy więźniów. Po zewnętrznej stronie drutów stały wieżyczki wartownicze. Między barakami na ogół istniała przestrzeń wykorzystywana jako plac apeli.

Cechy te nie były zachowane w ośrodkach zagłady, które nie pełniły funkcji obozowych. W tych miejscach przestrzeń można podzielić na cztery inne strefy.

  • Trzecia strefa to baraki dla więźniów obsługujących proces zagłady – przy czym z reguły więźniowie sortujący mienie pozostawione przez ofiary byli odseparowani od więźniów palących zwłoki.
  • Czwarta strefa to administracja, kantyna i baraki SS, domek komendanta itp.
  • Pierwsza strefa stanowiła swoistą ścieżkę skazanych na zagładę: strefę przybycia rampę, plac, rozbieralnię, zakamuflowane komory gazowe. W tej strefie sortowano również mienie pozostawione przez ofiary i przygotowywano wywózkę tego mienia do Rzeszy.
  • Druga strefa to doły grzebalne, później paleniska obsługiwane przez nielicznych więźniów.


                                     

4. Podstawowa chronologia

1933

  • Od 10 kwietnia do 28 czerwca: Zakaz działalności Świadków Jehowy w poszczególnych krajach związkowych.
  • 30 stycznia: Marszałek Paul von Hindenburg, prezydent Rzeszy, powołuje Adolfa Hitlera na kanclerza.
  • 8 marca: Minister spraw wewnętrznych Rzeszy, Wilhelm Frick, zapowiada zakładanie obozów koncentracyjnych.
  • 22 marca: Oficjalne otwarcie KL Dachau.
  • 14 lipca: Zakaz funkcjonowania partii politycznych, jedyną partią pozostaje NSDAP. Dekret o nacjonalizacji mienia wrogów narodu niemieckiego.
  • 21–26 czerwca: "Krwawy tydzień” – 91 osób, głównie z opozycji politycznej partie lewicowe, zastaje zamordowanych przez bojówki SA i SS.
  • 4 lutego: Dekret prezydencki o "ochronie narodu niemieckiego” ograniczający wolności religijne, wolność głoszenia poglądów i organizowania zebrań.
  • 1 kwietnia: początek bojkotów żydowskich sklepów.

1934

  • 13 września: Po protestach dyplomatycznych, zwłaszcza ze strony Stanów Zjednoczonych, część dekretów przeciwko Świadkom Jehowy zostaje zawieszona.
  • Lipiec: Reinhard Heydrich poddaje cenzurze prewencyjnej wszystkie publikacje dotyczące obozów.
  • 2 sierpnia: Śmierć Hindenburga. Hitler staje się "Führerem i Kanclerzem Rzeszy”.

1935

  • Lato: bojkoty i wzrost brutalności antysemickiej.
  • 16 marca: Służba wojskowa znowu staje się obowiązkowa. Unikający służby z powodów sumienia oraz Świadkowie Jehowy są wysyłani masowo do obozów.
  • 15 września: Reichstag przyjmuje jednomyślnie Ustawy norymberskie: prawo o "ochronie krwi i honoru narodu niemieckiego” i prawo o "obywatelstwie Rzeszy”. Żydzi zostają pozbawieni obywatelstwa.
  • 18 października: Prawo o ochronie zdrowia dziedzicznego Narodu niemieckiego. Kampania propagandy przeciwko "istnieniom, które nie warto, by żyły”.
  • 1 kwietnia: Dekretem ministra spraw wewnętrznych organizacja Świadków Jehowy zostaje rozwiązana w III Rzeszy ustawą ogólnokrajową, a od 13 lipca ich mienie podlega konfiskacie.
  • Styczeń: Wolfgang Langhoff, publikuje w Szwajcarii po niemiecku książkę opisującą 13 miesięcy pobytu w niemieckich obozach koncentracyjnych.
  • 15 maja: Członkowie SA zostają skazani na więzienie za złe praktyki względem więźniów KL Hohnstein. Kilka miesięcy później wszystkich tych SA ogarnia amnestia.
  • 17 sierpnia: Zamknięcie wszystkich lóż wolnomularskich.

1936

  • 6 czerwca: Rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych przeciwko "cygańskiej pladze”.
  • 16 czerwca: Utworzenie w Marzahn pod Berlinem pierwszego obozu dla Romów.

1937

  • Grudzień: Lichtenburg staje się obozem dla kobiet.
  • 12 czerwca: Tajne rozporządzenie Reinharda Heydricha rozkazujące utrzymanie w odosobnieniu więźniów żydowskich po ukończeniu czasu, na który zostali skazani.
  • 5 sierpnia: Rozporządzenie Gestapo, rozkazujące zatrzymywanie i umieszczanie w obozach Świadków Jehowy i osób odmawiających służby wojskowej w przypadku, gdyby sądy przyznały im do tego prawo, lub z chwilą, gdy odsiedzieli zasądzony wyrok.

1938

  • 1 października: W zaanektowanym Kraju Sudetów wielka obława na polityczną opozycję. Zatrzymani lądują w obozach.
  • 1 czerwca: R. Heydrich rozkazuje policji kryminalnej Kripo zatrzymywanie "elementów aspołecznych” oraz umieszczanie ich w obozach.
  • 12–13 marca: Anschluss. Początek internowania opozycji politycznej i elit żydowskich w Austrii.
  • 14 października: Hermann Göring ogłasza "arianizację dóbr żydowskich” i umieszczenie Żydów w obozach.
  • Jesień: Początek budowy KL Ravensbrück przez komando z Sachsenhausen.
  • 28 października: 17 000 Żydów polskich zostaje wyrzucone z Rzeszy.
  • 8 grudnia: Dekret Himmlera o "pladze cygańskiej” nakazujący identyfikację i stworzenie spisu Sinti i Romów.
  • 26 stycznia: Rozporządzenie Heinricha Himmlera nakazujące Gestapo zatrzymywać "unikających pracy”.

1939

  • 15 listopada: Początek deportacji z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 800 000 Polaków i 100 000 Żydów.
  • 9 sierpnia: Według szacunków Niemieckiej Partii Wolności Deutsche Freiheitspartei, od 1933 do sierpnia 1939 w niemieckim obozach koncentracyjnych zmarło przeszło 98 tys. ludzi, z czego ok. 10% Żydów.
  • 31 sierpnia: Śmiertelne ofiary Sachsenhausen, przebrane w polskie mundury wojskowe, są użyte w gliwickiej prowokacji, co było pretekstem inwazji na Polskę co rozpoczęło II wojnę światową.
  • Październik: Hitler podpisuje dekret zezwalający na "uśmiercenie śmiercią miłosierną chorych uznanych za nieuleczalnych”. Utworzenie "obozu cygańskiego” w Leopoldskron.
  • 17–19 grudnia: Pierwsze uśmiercanie gazem 540 chorych umysłowo w szpitalach w okupowanej Polsce w Kochanówku koło Łodzi, przy pomocy spalin samochodów ciężarowych inne dane mówią o marcu 1940 r.
  • 30 stycznia: Adolf Hitler w przemówieniu przed Reichstagiem, zapowiada "wyniszczenie żydowskiej rasy w Europie w przypadku wybuchu konfliktu ogólnoeuropejskiego”.

1940

  • 3 listopada: Żółta gwiazda Dawida staje się obowiązkowa dla Żydów w Generalnym Gubernatorstwie.
  • 21 lutego: Heinrich Himmler podejmuje decyzję o utworzeniu w Auschwitz obozu kwarantanny dla Polaków ze Śląska i Generalnego Gubernatorstwa.
  • 30 maja: Początek Akcji Franka mającej na celu "fizyczne wykończenie intelektualnych elit Polski przez masowe aresztowania i zamykania w obozach”.
  • 14 czerwca: Pierwszy transport Polaków do Auschwitz 728 więźniów.
  • Październik: Rząd Vichy podejmuje decyzję o internowaniu "obcokrajowców rasy żydowskiej”.
  • Styczeń: Testy metod eutanazji w Brandenburgii, wybór gazu spalinowego.
  • Lato: tworzenie pierwszych obozów koncentracyjnych i tranzytowych na terytorium Francji i Belgii.
  • 30 kwietnia – 1 maja: Getto "Litzmannstadt” Łódź zostaje zamknięte.
  • 22–23 października: "Aktion Bürckel”: deportacja 7700 Żydów z Badenii, Saary i Alzacji do wolnej, południowej Francji, gdzie zostają internowani. Los ten spotka ok. 25 000 Żydów niemieckich.
  • 15 listopada: SS zamyka warszawskie getto.
  • 4 maja: Rudolf Höss, zastępca komendanta w Sachsenhausen, obejmuje komendanturę KL Auschwitz.
  • 1 kwietnia: Umowa między Himmlerem i Ahnerbe Stiftung na podjęcie w obozach badań anatomicznych i genetycznych nad rasami.

1941

  • 29–30 września: SS mordują 33 700 Żydów w Babim Jarze pod Kijowem.
  • 20 marca: Zamknięcie getta w Krakowie.
  • 6 czerwca: "Dekret o komisarzach” oznacza systematyczną egzekucję każdego komisarza Armii Czerwonej.
  • Marzec: Początek badań nad masową sterylizacją kobiet "niegodnych macierzyństwa”. Badania prowadzone na więźniach, m.in. w Ravensbrück i Auschwitz.
  • Listopad: Pierwsze próby gazowania spalinami w ciężarówkach w Sachsenhausen i w Kulmhof.
  • 31 lipca: Hermann Göring upoważnia Reinharda Heydricha by zajął się ostatecznym rozwiązaniem kwestii żydowskiej.
  • Grudzień: Program BBC ujawniający eksterminację Żydów przez Trzecią Rzeszę.
  • 22 maja: Z rozkazu Himmlera departament zdrowia Luftwaffe dostaje zgodę na prowadzenie doświadczeń na więźniach w obozach.
  • 24 sierpnia: Oficjalne zawieszenie metod eutanazji w Rzeszy: w latach 1940–1941 uśmiercono ponad 70 000 chorych dorosłych i ok. 5000 dzieci. W praktyce eutanazja jest dalej stosowana w obozach.
  • 8 grudnia: Początek masowej eksterminacji Żydów i Romów w Kulmhof
  • 22 czerwca: Wehrmacht rozpoczyna operację Barbarossa – atak na Związek Radziecki. Einsatzgruppen rozpoczynają mordowanie komunistów, Żydów, partyzantów i Romów na terenie zdobytym na Związku Radzieckim.
  • 18 października: Heinrich Himmler zabrania emigrowania Żydom poza Europę.
  • Sierpień: Heinrich Himmler wybiera komory gazowe, jako najskuteczniejszą z metod masowej eksterminacji.
  • Przełom sierpnia i września: Pierwsze próby uśmiercania masowego przy pomocy cyklonu B, wykonane na jeńcach sowieckich w Auschwitz.

1942

  • Lato: Wielkie deportacje do obozów zagłady Żydów z Chorwacji, Antwerpii, Francji itd.
  • 7 maja: Uruchomienie obozu zagłady Sobibor.
  • 16 grudnia: Dekret Himmlera nakazuje deportację Romów do Auschwitz-Birkenau.
  • 5 października: Heinrich Himmler rozkazuje deportować wszystkich Żydów z obozów w Rzeszy do Auschwitz-Birkenau i innych obozów zagłady w Generalnym Gubernatorstwie.
  • 20 stycznia: Konferencja w Wannsee pod przewodnictwem R. Heydricha postanawia wdrożyć "ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej”. Realizacją ma się zająć Adolf Eichmann.
  • 27 marca: Pierwszy transport z Francji do Auschwitz. W sumie 75 721 francuskich Żydów zostało wysłanych do obozów zagłady, wśród nich 11 000 dzieci.
  • 23 lipca: Pierwszy transport Żydów z warszawskiego getta przyjeżdża do Treblinki.

1943

  • 23 lutego: Wprowadzenie w Auschwitz polityki tatuaży.
  • 26 lutego: Pierwszy transport Romów do Auschwitz-Birkenau.
  • Marzec-kwiecień: Likwidacja wielkich gett.
  • Luty: Po wizycie w Treblince, Heinrich Himmler rozkazuje odkopanie grobów zbiorowych i spopielenie zwłok.

1944

  • 28 czerwca: Armia Czerwona wyzwala pierwszy obóz: KL Vaivara.
  • 3 listopada: Ostatni transport Żydów dociera do Auschwitz.
  • 26 listopada: Heinrich Himmler rozkazuje zniszczenie krematoriów Auschwitz-Birkenau.
  • Kwiecień-maj: Po zajęciu Węgier, pierwsze transporty Żydów węgierskich: 435 000 osób zostaje wysłanych do Auschwitz-Birkenau.

1945

  • Zima-wiosna: marsze śmierci wyruszają z większości obozów przed zbliżającym się frontem.
  • 27 stycznia: Armia Czerwona wkracza do Auschwitz-Birkenau.
  • 20 listopada: Początek prac Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze.
  • 23 maja: Samobójstwo Heinricha Himmlera.
  • 8 maja: Kapitulacja III Rzeszy
  • 13 kwietnia: SS opuszcza Bergen-Belsen.
  • 29 kwietnia: Ostatnia akcja gazowania w Mauthausen.
  • 30 kwietnia: Samobójstwo Adolfa Hitlera
  • 15 stycznia: KL Plaszow zostaje wyzwolony przez Armię Czerwoną.

Użytkownicy również szukali:

...
...
...