Poprzednia

ⓘ Gułag




Gułag
                                     

ⓘ Gułag

Gułag, GUŁag – system obozów pracy przymusowej w ZSRR, w którym więźniami byli zarówno przestępcy kryminalni, jak i osoby uznawane za społecznie niepożądane lub politycznie podejrzane. Słowo jest akronimem rosyjskiej nazwy instytucji zarządzającej tym systemem: Главное управление исправительно-трудовых лагерей и колоний. W rzeczywistości, w różnych okresach, instytucja ta nosiła różne nazwy. Jako synonim stosowane jest określenie łagry od rosyjskiego słowa obóz. Niekiedy spotyka się nieprawidłowe użycie terminu "gułag” w znaczeniu "łagier”.

                                     

1. Historia

System obozów został założony dekretem WCKW w 1918 roku, wkrótce po rewolucji październikowej.

Łagry powstawały często w oddalonych, słabo zaludnionych obszarach, w których budowano ważne obiekty przemysłowe lub transportowe. Model wykorzystywania pracy niewolniczej powstał przy budowie pierwszej "wielkiej budowy komunizmu” Kanału Białomorsko-Bałtyckiego 1931-1932. Budowa ta wykazała władzom, że więźniowie stanowią najlepszy rezerwuar siły roboczej w warunkach gospodarki planowej, a policja polityczna – OGPU – najlepiej może organizować takie budowy i eksploatować pracę więźniów. OGPU mogło bowiem – dysponując prawem zsyłki, możliwością swobodnego fabrykowania zarzutów, aresztowania i skazywania na obóz potrzebnych specjalistów – regulować dopływ siły roboczej. Sukces budowy kanału Białomorsko-Bałtyckiego skłonił władze do planowania kolejnych kanałów Moskwa-Wołga, Wołga-Don i magistrali kolejowych Bajkalsko-Amurska, Workucka

W 1934 Gułag został włączony w strukturę NKWD ZSRR przy jednoczesnym wcieleniu obozów, będących dotychczas pod zarządem ministerstw sprawiedliwości republik związkowych. W 1939 do GUŁagu włączono także tzw. kolonie pracy dla małoletnich oraz więzienia tranzytowe. Niektóre obozy były jednak podporządkowane innym instytucjom. W marcu 1953 GUŁag podporządkowano Ministerstwu Sprawiedliwości ZSRR, a następnie Ministerstwu Spraw Wewnętrznych ZSRR. W styczniu 1935 roku system obejmował milion więźniów, w 1938 przekroczył 2 miliony, a najwyższą liczebność osiągnął w 1950 roku: 2.6 miliona. Centrala Gułagu stała się także ważnym ośrodkiem administracji gospodarczej, przejmując nadzór nad przemysłem drzewnym, budownictwem kolejowym, drogowym, wodnym oraz przemysłowym.

Rozwiązany decyzją Ministerstwa Spraw Wewnętrznych ZSRR z 20 stycznia 1960, jednak ostatni więźniowie opuścili obozy dopiero w 1987 zob. Perm-36.

                                     

2. Chronologia nazw

  • Główny Zarząd Poprawczych Obozów i Kolonii Pracy Ministerstwa Sprawiedliwości ZSRR ГУ ИТЛ и колоний МЮ СССР, Gławnoje uprawlenije isprawitielno-trudowych łagieriej i kołonij MJu SSSR – 1953-1954
  • Główny Zarząd Poprawczych Kolonii Pracy MSW ZSRR ГУ исправительно-трудовых колоний МВД СССР – ГУИТК, Gławnoje uprawlenije isprawitielno-trudowych kołonij MWD SSSR – GUITK – 1956-1959
  • Główny Zarząd Obozami OGPU Главное управление лагерями ОГПУ, Gławnoje uprawlenije łagieriami OGPU – 1930-1933
  • Główny Zarząd Obozów, Osiedli Pracy i Miejsc Uwięzienia NKWD ZSRR – 1934-1938
  • Główny Zarząd Poprawczych Obozów i Kolonii Pracy NKWD ZSRR ГУ ИТЛ и колоний НКВД СССР, Gławnoje uprawlenije isprawitielno-trudowych łagieriej i kołonij NKWD SSSR – 1938–1946
  • Główny Zarząd Miejsc Uwięzienia MSW ZSRR ГУ мест заключения МВД СССР – ГУМЗ, Gławnoje uprawlenije miest zakluczenija MWD SSSR – GUMZ – od 1959
  • Główny Zarząd Poprawczych Obozów i Kolonii Pracy MSW ZSRR ГУ ИТЛ и колоний МВД СССР, Gławnoje uprawlenije isprawitielno-trudowych łagieriej i kołonij MWD SSSR – 1946-1953
  • Główny Zarząd Obozów i Osiedli Pracy NKWD ZSRR ГУ лагерей и трудовых поселений НКВД СССР, Gławnoje uprawlenije łagieriej i trudowych posielenij NKWD SSSR 1934
  • Główny Zarząd Poprawczych Obozów i Kolonii Pracy MSW ZSRR ГУ ИТЛ и колоний МВД СССР, Gławnoje uprawlenije isprawitielno-trudowych łagieriej i kołonij MWD SSSR – 1954-1956
  • Główny Zarząd Poprawczych Obozów Pracy i Osiedli Pracy NKWD ZSRR ГУ ИТЛ исправительно-трудовых лагерей и трудовых поселений НКВД СССР, Gławnoje uprawlenije isprawitielno-trudowych łagieriej i trudowych posielenij NKWD SSSR) – 1938–1939
  • Zarząd Obozami OGPU Управление лагерями ОГПУ, Uprawlenije łagierami OGPU 1930
  • Główny Zarząd Obozów i Osiedli Pracy OGPU ГУ лагерей и трудовых поселений ОГПУ, Gławnoje uprawlenije łagieriej i trudowych posielenij OGPU – 1933-1934
                                     

3. Władze Gułagu

Szefowie Kierownictwa Начальники Управления:

  • Fiodor Eichmans Ф. И. Эйхманс kwiecień – czerwiec 1930
  • Gleb Fiłarietow Г. В. Филаретов do 18 lutego 1939
  • Wasilij Czernyszow В. В. Чернышёв do 26 lutego 1941
  • Matwiej Berman М. Д. Берман do 16 sierpnia 1937
  • Siergiej Jegorow С. Е. Егоров do 4 kwietnia 1956
  • Paweł Bakin П. Н. Бакин do 6 maja 1958
  • Gieorgij Dobrynin Г. П. Добрынин do 31 stycznia 1951
  • Łazar Kogan Л. И. Коган do 9 czerwca 1932
  • Iwan Dołgich И. И. Долгих do 5 października 1954
  • Wiktor Nasiedkin В. Г. Наседкин do 2 września 1947
  • Michaił Chołodkow М. Н. Холодков do 13 czerwca 1960 – to jest do oficjalnego rozwiązania
  • Izrail Pliner И. И. Плинер do 16 listopada 1938
                                     

4. Charakterystyka

Sieć łagrów składała się w szczytowym okresie z kilku tysięcy obozów pracy przymusowej rozlokowanych na terenie całego ZSRR. W obozach panowały skrajnie złe warunki bytowe, zbliżone do panujących w niemieckich obozach koncentracyjnych, a umieszczeni w nich ludzie byli przymuszani do wycieńczającej, niewolniczej pracy. Ideologicznym celem obozów była "reedukacja przez pracę”, a więźniowie nie byli przeznaczani do zagłady. W rzeczywistości niektóre obozy stanowiły miejsca faktycznej eksterminacji "wrogów ustroju”. Więźniowie wykonywali najgorsze rodzaje pracy – takie jak praca w kamieniołomach, kopalniach, wyrąb lasu, roboty ziemno-budowlane, budowa linii kolejowych, rurociągów itd. Złe warunki i przeciążenie powodowały masową śmiertelność, dochodzącą w niektórych obozach i okresach do 1/3 stanu osobowego rocznie; warunki były jednak bardzo różne.

W czasie II wojny światowej obozy zostały "zasilone” najpierw ludnością krajów podbitych, a następnie niemieckimi jeńcami wojennymi oraz tzw. "zdrajcami”, czyli byłymi żołnierzami Armii Czerwonej, którzy najpierw dostali się do niemieckiej niewoli, a następnie zostali odbici. Po drugiej wojnie światowej ponownie obozy były zasilane ofiarami czystek wewnętrznych w partii oraz przypadkowymi osobami z "donosu”. Klęski Armii Czerwonej w początkowym okresie wojny zmusiły władze do sformowania ze znacznej liczby więźniów oddziałów wojskowych. Więźniowie obozów uczestniczyli w większości wielkich inwestycji rozwijającej się intensywnie gospodarki ZSRR. Budowali huty w Magnitogorsku, kanał Białomorski, transsyberyjską magistralę kolejową, oraz zbudowali kilka syberyjskich miast.

Niewielka część obozów, tzw. szaraszki, posiadała wyższy standard życia od reszty obozów. Szaraszki były unikatowymi na skalę światową obozami pracy niewolniczej, w których prowadzono badania naukowe i opracowywano nowe rozwiązania techniczne. Naukowcy odsiadujący wyroki w szaraszkach pracowali anonimowo, przekazując wyniki swoich badań "oficjalnym” naukowcom, którzy potem prezentowali je światowej opinii jako swoje własne. Wykonywano też w nich badania ściśle tajne, których ze względów etycznych i prawnych nie można było wykonywać oficjalnie, np. prace nad bronią chemiczną, atomową, bakteriologiczną.

Aleksandr Sołżenicyn w książce Archipelag GUŁag szacuje, że w obozach tego systemu uśmiercono od początku rewolucji do roku 1956 ok. 60 milionów ludzi. Przed otwarciem archiwów zachodni historycy debatowali intensywnie nad liczbą zatrzymań i ofiar. Spór ten był częścią fundamentalnego konfliktu w interpretacji sowieckiego systemu władzy - przedstawicieli teorii totalitaryzmu i przedstawicieli "szkoły rewizjonistycznej” Robert Conquest podał w wydanej w 1968 r. książce Wielki Terror liczbę 42 milionów ludzi, którzy zginęli bezpośrednio w obozach ich zgony zostały oficjalnie "zaksięgowane” przez służby obozowe, oraz trudną do oszacowania od 10 do nawet 30 milionów liczbę ludzi, którzy nie zmarli w samych obozach, lecz w trakcie transportu oraz na skutek chorób i wycieńczenia już po wypuszczeniu z obozów. Robert Conquest na podstawie danych archiwalnych podaje też liczbę osób, które przewinęły się przez te obozy: w latach 1931-1932 w obozach przebywało stale około 2 miliony ludzi, w latach 1933-1935 – 5 milionów, w latach 1935-1936 – 6 milionów. W czasie drugiej wojny światowej nastąpił gwałtowny rozwój obozów i w latach 1942-1953 przebywało w nich już stale ok. 10-12 milionów ludzi, czyli mniej więcej 5% całej populacji ZSRR.

Obecnie spór co do liczby ofiar jest uważany za rozwiązany. Badania szacują, że około 28.7 do 32 milionów osób było ofiarami pracy przymusowej i zsyłek, a ostrożne szacunki podają, że liczba ofiar śmiertelnych wyniosła 2.7 miliona Na początku czerwca 2018 r. okazało się, że niektóre dokumenty Gułagów nie zostały zarchiwizowane, lecz zostały zniszczone w 2014 r.



                                     

5. Bunty więźniów

Do największych buntów więźniów należały:

  • 1954: w Rewdzie koło Swierdłowska, Karabaszu na Uralu, Tajszecie, Reszotach, Kengirze, Szerubaj Nurze, Bałchaszu, Sachalinie, Incie
  • 1956: w Karagandzie obóz Fedorowskij
  • 1955: w Workucie, Solikamsku, Potmie
  • 1953: w Workucie, Norylsku, Karagandzie, Kolmie, Incie
                                     

6.1. Łagry w kulturze masowej Filmy fabularne

  • Wichry Kołymy Within the Whirlwind z 2008 w reż. Marleen Gorris
  • Niepokonani The Way Back z 2010 w reż. Petera Weira. Ekranizacja powieści "Długi Marsz” Sławomira Rawicza
  • Cynga z 1991 – polski film w reż. Leszka Wosiewicza. Kanwą scenariusza były wspomnienia Jerzy Drewnowskiego pod tym samym tytułem.
  • Jeniec: Tak daleko jak nogi poniosą z 2001 niem. So weit die Füße tragen – niemiecki film w reż. Hardy’ego Martinsa.
  • Dekabrystka Декабристка rosyjski serial z 2018 w reż. Iriny Gedrowicz, Olega Czewieliewa Ирина Гедрович, Олег Чевелев
  • Zaginiony na Syberii z 1991 ang. Lost in Siberia, ros. Затерянный в Сибири – brytyjsko-radziecki film w reż. Aleksandra Mitty.
                                     

6.2. Łagry w kulturze masowej Filmy dokumentalne

  • Pan Tadeusz, reż. Oleg Łazijew dokument o Tadeuszu Marczuku, byłym więźniu w sowieckich łagrach
  • Powołanie, reż. Irena Kamieńska dokument o Władysławie Bukowińskim, duszpasterzu w łagrach
  • Skazani na Sybir, reż. Zbigniew Gajzler
  • W borowickich łagrach, reż. Tadeusz Litowczenko
  • Dwa dni w Riazaniu, reż. Krzysztof Gozdowski
  • Jerzy Michotek, reż. Janusz Horodniczy, Krzysztof Wojciechowski
  • Kołyma – białe krematorium TVP
  • Polacy na Syberii, reż. Jadwiga Nowakowska
                                     
  • lokalizacji pierwszego obozu, który dał początek radzieckiemu systemowi Gułag Całość opiera się na granitowej tablicy umieszczonej w poziomie, na której
  • używając drewna oraz opierając się na pracy więźniów obozów koncentracyjnych Gułagu Przez dwadzieścia jeden miesięcy przy budowie kanału pracowało ok. 170
  • do niego doprowadzona linia kolejowa. Na jego terytorium istniały obozy GUŁAG do roku 1955 - miejsce zsyłek wielu Polaków i innych nacji. Uchta jest ważnym
  • do wykonywania pracy. Najbardziej znane obozy pracy to radzieckie łagry Gułag niemieckie obozy pracy lagry przymusowe z okresu III Rzeszy i obozy w
  • zostało ono podporządkowane radzieckiemu Ministerstwu Obrony i powstał tu gułag Cały kompleks przemysłowy, o rozległości porównywalnej z moskiewskim metrem
  • 1979 w Moskwie naczelnik zarządu sowieckich obozów pracy przymusowej Gułag w okresie od 16 listopada 1938 do 26 lutego 1939 roku. Z pochodzenia Rosjanin
  • ukazujących gehennę życia w łagrach m.in. trzytomowe dzieło Archipelag GUŁag oraz historycznych o XX - wiecznych dziejach Rosji. Aleksandr Isajewicz Sołżenicyn
  • 268 269. Anne Applebaum, Gułag Warszawa 2005, ISBN 83 - 7391 - 304 - 1 s. 467 i następne. Aleksandr Sołżenicyn, Archipelag Gułag Warszawa 1990, ISBN 83 - 85135 - 00 - 6
  • syndrom 2000: Wiech moja miłość 1999: Z Izraela do Kielc 1999: Z Archipelagu Gułag do Ameryki 1999: Hulki Laskowskiego przygoda ze Szwejkiem 1998: We Lwowie

Użytkownicy również szukali:

opowieści z gułagu,

...
...
...