Poprzednia

ⓘ Banknoty Narodowego Banku Polskiego (1948–1993)




                                     

ⓘ Banknoty Narodowego Banku Polskiego (1948–1993)

Banknoty Narodowego Banku Polskiego – banknoty Narodowego Banku Polskiego denominowane w złotych,

  • wypuszczane w emisjach z datami od 1 lipca 1948 r., do 16 listopada 1993 r.,
  • w ramach systemu monetarnego obowiązującego w Polsce pomiędzy 30 października 1950 r., a 31 grudnia 1994 r.
  • będące w obiegu od 30 października 1950 r., do 31 grudnia 1996 r.,
                                     

1. Banknoty polskie w latach 1950–1978

W sobotę 28 października 1950 r. została uchwalona przez zupełne zaskoczenie odcięto telefony, zablokowano wyjścia w sejmie ustawa wprowadzająca nowego złotego, stanowiącego równowartość 0.222168 grama czystego złota, zatem zrównanego z rublem sowieckim. Znajdujące się w obiegu znaki pieniężne pozbawiono charakteru środków płatniczych już z dniem 29 października niedziela – był to ostatni dzień, kiedy można było płacić "starymi złotymi ”. Od poniedziałku 30 października, tylko do 8 listopada, stare pieniądze można było wymieniać w oddziałach NBP. Zaznaczono w uchwalonej ustawie, że:

W skrócie zasady reformy wyglądały następująco:

  • kurs złotego dotychczasowego wedle nomenklatury ustawy do nowego złotego wynosił w zasadzie 100:1
  • oszczędności bankowe przeliczono wg zasad
  • przerachowania płac i cen dokonywano jednak w stosunku 100:3
  • od 500 tys. do 1 mln – 100:1.5
  • do kwoty 100 tys. – 100:3
  • od 100 tys. do 500 tys. – 100:2
  • powyżej 1 mln – 100:1
  • zezwolono na regulowanie zobowiązań monetami bez ograniczenia górnej kwoty, inaczej niż w II Rzeczypospolitej w stosunku do nominałów niesrebrnych.
  • wymiana odbywała się wg powyższych zasad bez ograniczeń sumy, inaczej niż w wymianie z 10 stycznia 1945 r.

Mimo uchwalenia parytetu, deklarującego pokrycie nowych złotówek w złocie, nigdy nie wydano odpowiednich aktów prawnych.

Z dniem 30 października wprowadzono do obiegu monety do 1 złotego oraz banknoty wcześniej wydrukowanej i przechowywanej w tajemnicy emisji 1 lipca 1948. Wyższe nominały 10, 20, 50, 100 i 500 złotych były drukowane za granicą, a 2 i 5 złotych w PWPW w Łodzi, jako uzupełnienie niższych nominałów będących w obiegu. W późniejszym czasie, po 1950 r., produkcję wszystkich nominałów przeniesiono do PWPW w Warszawie.

W pierwszej połowie lat 60. XX w. banknoty o nominałach: 2, 5 i 10 złotych wycofano z obiegu zastępując je monetami.

Dopiero w 1966 r. wprowadzono do obiegu banknot o nominale 1000 złotych z datą emisji 29 października 1965 w całkowicie zmienionej szacie graficznej.

Dla banknotów wyższych nominałów od 20 złotych w górę, w języku potocznym pojawiło się wiele nazw:

  • 100 złotych – "paczka” lub "tatuś”
  • 1000 złotych – "koło”, "kafel”, "patyk”
  • 20 złotych – "anielka”
                                     

1.1. Banknoty polskie w latach 1950–1978 Banknoty obiegowe

Banknoty o nominałach 20, 50, 100 i 500 złotych były produkowane przez ponad 20 lat. W konsekwencji powstała pewna grupa odmian różniących się szczegółami jak np:

  • gilosze 50-złotówki, czy
  • ramka w giloszu 100-złotówki,

W XXI w. znane są również różne próby kolorystyczne projektów poszczególnych nominałów.

  • Próby kolorystyczne 100-złotówki
                                     

1.2. Banknoty polskie w latach 1950–1978 Obiegowa emisja 29 października 1965

W końcu 1959 r. NBP ogłosił konkurs na projekt banknotu 1000-złotowego. Zwycięską okazała się praca profesorów Henryka Tomaszewskiego i Juliana Pałki z Mikołajem Kopernikiem na awersie. Banknot opracowany był do realizacji już na początku lat 60. XX w. – jego emisję przygotowano z datą 24 maja 1962 r. Nie wprowadzono go jednak wtedy do obiegu, gdyż prezes NBP, A. Zebrowski, podpisany na emisji 1962 r., przestał być prezesem. W konsekwencji dokonano zmiany daty emisji na 29 października 1965 wraz z uaktualnieniem podpisów władz banku.

Banknot wprowadzono do obiegu w czerwcu 1966 r., w czasie obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego.

Pomimo zastosowania tradycyjnych metod druku, banknot daleko odbiegał od będących dotychczas w obiegu biletów, wnosząc nowatorstwo graniczące z awangardą. Był najbarwniejszym i najdroższym pod względem kosztów produkcji banknotem polskim do tamtego czasu.



                                     

1.3. Banknoty polskie w latach 1950–1978 Ciekawostki

  • Istnieją projekty banknotów o nominałach 50 groszy i 1 złoty emisji 1 lipca 1948.
  • Banknot o nominale 50 złotych emisji z 1 lipca 1948 miał początkowo przestawiać głowę górala i widok Tatr. Decyzja czynników politycznych, że na nowych banknotach mają być umieszczane wizerunki "ludzi pracy” doprowadziła ostatecznie do umieszczenia głowy rybaka i widoku portu w Gdyni. 50-złotówkę według socrealistycznego wzoru drukowano w Szwecji, Czechosłowacji i Warszawie zmieniając sposób oznaczenia serii i numeracji, jak również gamę koloru i wielkość rozety z podaną cyfrą "50”. W XXI w. znane są wydrukowane egzemplarze pierwszej wersji nominału 50 złotych emisji 1 lipca 1948.
  • Przy projekcie nominału 100 złotych emisji 1 lipca 1948 r. modelem wizerunku był autentyczny robotnik – kierowca PWPW Bronisław Tomaszewski.
  • Wizerunki umieszczone na 500-złotówkach z 1 lipca 1948 r. powstały na podstawie autentycznych zdjęć, szkiców i rysunków górników podczas pracy w kopalni.
  • Przyjęta socrealistyczna linia dla banknotów emisji 1 lipca 1948 r. doprowadziła, że na 10-złotówce umieszczono głowę rzeczywistego robotnika – gisera PWPW w Łodzi Mateusza Jóźwiaka.
  • Na banknocie o nominale 2 złote emisji 1 lipca 1948 przedstawiono projekt budynku – przyszłej siedziby Narodowego Banku Polskiego. Projekt architektoniczny siedziby NBP był autorstwa Bohdana Pniewskiego.
  • Modelką Wacława Borowskiego w przypadku głowy kobiety umieszczonej na banknocie 20-złotowym emisji 1 lipca 1948 r. była Helena Michalik, przyjaciółka artysty.
                                     

2. Banknoty polskie w latach 1975–1996

Liczne postulaty dotyczące unowocześnienia będących w obiegu banknotów emisji 1948 doprowadziły do intensywnych prac NBP nad zmianą papierowych znaków pieniężnych. Na początku lat siedemdziesiątych powstała koncepcja, aby na nowych banknotach znalazły się wizerunki Polaków, którzy w historii odegrali wiodącą rolę. Zlecenie opracowania serii "Wielcy Polacy”, w ramach której ukazywały się banknoty z latami emisji 1974–1993, otrzymał Andrzej Heidrich.

Początkowo pierwszym banknotem miała być 500-złotówka z podobizną Marii Skłodowskiej-Curie.Taki banknot przygotowano do druku i do emisji – wykonano próbne odbitki z umieszczoną datą emisji 2 stycznia 1971. Ówczesne władze państwowe uznały jednak za niewłaściwe, aby na pierwszym banknocie serii znajdował się wizerunek kobiety. Zastrzeżenia budziły również umieszczone na marginesie dolnym sygnatury projektanta i rytowników. Banknot z wizerunkiem Marii Skłodowskiej-Curie czekał aż 18 lat, aby wejść do obiegu, w zmienionej szacie graficznej, innej kolorystyce a także i nominale – 20 000 złotych.

NBP rozpoczął wprowadzanie nowych wzorów banknotów z serii "Wielcy Polacy” od początku 1975 r. Wraz z pogarszającą się sytuacją gospodarczą i postępującą inflacją sukcesywnie wprowadzano nowe, coraz większe nominały. Po wprowadzeniu stanu wojennego w ramach emisji z 1982 r. wprowadzono banknoty 10 i 20 złotowe zastępujące bilon.

Ostatnim banknotem PRL-u było odbiegające tematycznie od serii "Wielcy Polacy” 200 000 złotych z panoramą Warszawy. Banknot ten, wyemitowany z datą 1 grudnia 1989, ze względu na brak zabezpieczeń był bardzo krótko w obiegu.

27 grudnia 1989 ustawą Sejmu PRL nastąpiła zmiana nazwy państwa na Rzeczpospolita Polska, co z pewnym opóźnieniem wpłynęło na emitowane znaki pieniężne. Wprowadzony do obiegu 26 lutego 1990 r. banknot o nominale 100 000 złotych miał umieszczoną na sobie już nieaktualną nazwę państwa – Polska Rzeczpospolita Ludowa. Także następne nominały:

  • 500 000 złotych emisji 20 kwietnia 1990
  • 1 000 złotych emisji 15 lutego 1992
  • 2 000 złotych emisji 14 sierpnia 1992

nie były banknotami w pełni spójnymi z aktualną epoką historyczną, gdyż znak wodny miał jeszcze postać godła PRL.

Wszystkie banknoty miały jednakowe wymiary – 138 × 63 mm. Po wycofaniu z obiegu można je było wymieniać w kasach Narodowego Banku Polskiego do 31 grudnia 2010 r., po czym utraciły swoją ważność.

                                     

2.1. Banknoty polskie w latach 1975–1996 Ciekawostki

  • Pierwsze egzemplarze banknotu 2 000 złotych zawierały błąd. Na stronie odwrotnej widniał napis Sejm Konstytucyjy zamiast Sejm Konstytucyjny. Błąd powstał na etapie projektowania banknotu, a zauważony został już po wydrukowaniu pewnej ilości, która trafiła do obiegu. Kolejne partie zostały wydrukowane poprawnie.
  • Zanim doszło do denominacji, planowano wprowadzić do obiegu banknot o nominale 5 000 złotych, zawierający wizerunek Józefa Piłsudskiego. Projekt wykonał autor obowiązującej wówczas serii banknotów, Andrzej Heidrich, ale w związku z zahamowaniem inflacji i podjętą decyzją o denominacji nie został wprowadzony. Ostatecznie dopiero w 2006 r. PWPW wydrukowała okazyjne i nieobiegowe repliki banknotu na papierze bez zabezpieczeń w nakładzie 7500 szt. Na replice banknotu widnieje data 12 maja 1995 r. Część nakładu 3000 sztuk stała się jednym z elementów zestawów kolekcjonerskich "80. Rocznica Przewrotu Majowego” wyemitowanych 26 kwietnia 2006 r. przez Mennicę Polską. Oprócz repliki banknotu w skład tych zestawów wchodził medal przedstawiający ww. banknot oraz numizmat wykonany w postaci kwadratowej klipy z wykorzystaniem rysunku nieobiegowej monety II Rzeczypospolitej 100 marek polskich 1922 z profilem Józefa Piłsudskiego.
  • 5 sierpnia 2014 r. został wyemitowany pierwszy polski banknot polimerowy o nominale 20 złotych. Jest to banknot kolekcjonerski upamiętniający 100. rocznicę powstania Legionów Polskich. Banknot był wzorowany na projekcie banknotu 5 000 złotych.
  • Przed wprowadzeniem banknotu 20 000 złotych dowcipkowano, jak poinformowano w Dzienniku Telewizyjnym z 15 sierpnia 1988 w krótkim reportażu o różnicy pomiędzy biletami a banknotami Narodowego Banku Polskiego, że na tym nominale może być umieszczony wizerunek Adama Mickiewicza – autora "Dziadów” ale także "Pana Tadeusza”.
  • Wzory banknotów z serii "Wielcy Polacy” wykorzystano w teledysku Money Is Not Our God zespołu Killing Joke.
  • Fragment banknotu o nominale 1000 złotych emisja z 1975, przedstawiającego Mikołaja Kopernika, został umieszczony na okładce płyty Complete Greatest Hits zespołu Foreigner litera "p” w wyrazie "Complete”
  • Początkowo Andrzej Heidrich zaprojektował na banknocie 10 000 złotych wizerunek Stanisława Wyspiańskiego z jego własnego autoportretu, na którym poeta uwiecznił się w młodopolskiej pozie, nieuczesane włosy, niechlujnie ubrany w kożuch. Projekt został poprawiony i finalnie Wyspiański został uwieczniony elegancko, starannie uczesany, z białym kołnierzykiem.