Poprzednia

ⓘ Definicja




Definicja
                                     

ⓘ Definicja

Definicja – wypowiedź o określonej budowie, w której informuje się o znaczeniu pewnego wyrażenia przez wskazanie innego wyrażenia oddającego sens sformułowania.

Za zakres nazwy "definicja” uważa się sumę zakresów wszystkich nazw, które można utworzyć ze słowa "definicja” wzbogaconego następującym po nim przymiotnikiem.

Definicja jest narzędziem, które:

  • uściśla znaczenia wyrazów i zwrotów
  • pogłębia rozumienie wyrazów i zwrotów.
  • wzbogaca język o nowe zwroty
  • chroni wypowiedzi przed wieloznacznością
                                     

1. Budowa definicji

Biorąc za przykład następującą definicję:

Okrąg to zbiór wszystkich punktów na danej płaszczyźnie oddalonych o daną odległość od danego punktu

można zauważyć, że wszystkie definicje równościowe i niektóre cząstkowe zawierają następujące elementy:

  • łącznik definicyjny spójka definicyjna – definicyjny znak równości: "jest”, "to”, "oznacza”, "jest to” i tym podobne albo myślnik półpauza lub pauza.
  • definiens – wyrażenie definiujące, a więc wyrażenie, za pomocą którego definicja informuje o znaczeniu wyrażenia definiowanego. W podanym przykładzie: wyrażenie "zbiór wszystkich punktów na danej płaszczyźnie oddalonych o daną odległość od danego punktu”
  • definiendum – wyrażenie definiowane, a więc to, co ma być zdefiniowane. W podanym przykładzie: pojęcie "okrąg”
                                     

2. Definicja realna i definicja nominalna

Definicja realna

Jednoznaczna albo niejednoznaczna charakterystyka jakiegoś pojęcia, którą można wypowiedzieć w dowolnym języku – na przykład Bursztyn jest to żywica skamieniała.

Istotną cechą budowy takiej definicji jest forma łącznika definicyjnego. Ma on postać wyrażenia "jest to”, "to tyle, co” lub innego odsyłającego do cech danego przedmiotu. Definicja nominalna

Wypowiedź informująca o znaczeniu danego wyrażenia w danym języku – na przykład Słowo "bursztyn” znaczy tyle, co "żywica skamieniała”.

Istotną cechą budowy takiej definicji jest forma łącznika definicyjnego. Ma on postać wyrażenia "znaczy tyle, co” lub "należy rozumieć jako” lub innego odsyłającego do znaczenia słowa w danym języku. UWAGA

Należy zauważyć, że wypowiedzenie definicji realnej danego przedmiotu informuje o znaczeniu słowa oznaczającego ten przedmiot w języku, do którego ta wypowiedź należy, a więc jest w tym języku definicją nominalną tego słowa. Przytoczona wyżej definicja realna bursztynu jest w języku polskim definicją nominalną słowa "bursztyn” – można powiedzieć, że podając cechy charakterystyczne pojęcia jednocześnie informuje o znaczeniu słowa w języku polskim.

                                     

3. Definicja równościowa i definicja cząstkowa

Definicja równościowa

Inne nazwy to: definicja normalna, definicja klasyczna. Definicja równościowa dostarcza kryteriów pozwalających na rozstrzygnięcie – z reguły wobec każdego przedmiotu – czy podpada on pod wyraz zwrot definiowany definiendum, czy nie podpada. Inaczej jest to taka definicja, która przedstawia swoistą równość między wyrazem lub zwrotem, o znaczeniu którego informuje, lub typowym dla tego wyrazu zwrotu kontekstem a wyrażeniem, za pomocą którego o tym znaczeniu informuje.

Definicja cząstkowa

Istnieją również definicje, które nie dostarczają kryteriów pozwalających na rozstrzygnięcie w stosunku do każdego przedmiotu, czy podpada on pod wyraz zwrot definiowany, czy nie podpada. Nie określają one w pełni znaczenia i zakresu definiowanego wyrazu, dają o nim jedynie informację niepełną, cząstkową. Tego rodzaju definicje, mające szerokie zastosowanie w nauce, w nauczaniu i w życiu codziennym, nazywa się definicjami cząstkowymi. Wskazać można dwa powody stosowania definicji cząstkowych:

  • istnieją terminy, których nie da się definiować równościowo, "widzialny”, "odczuwalny”, "łamliwy”, "gra”
  • aktualny stan wiedzy w danej dziedzinie nie daje podstawy do sformułowania definicji równościowej używanego w języku tej dziedziny terminu, co ma miejsce przeważnie w obrębie nauk humanistycznych, na przykład "umysł”, "świadomość”, "dzieło sztuki”


                                     

4.1. Definicje równościowe Definicja w stylizacji przedmiotowej i definicja w stylizacji językowej

  • Definicja w stylizacji przedmiotowej jest to taka definicja nominalna, która na gruncie danego języka jest wypowiedzią definicji realnej przedmiotu oznaczonego przez – należący do tego języka – wyraz zwrot definiowany.
Definicja ta informuje o znaczeniu terminu definiowanego drogą dostarczenia informacji o cechach posiadanych przez przedmiot, do którego odnosi się definiowany termin. Jest ona zatem wypowiedzią o przedmiocie, którego dany termin jest znakiem w danym języku. Przykład: Bursztyn jest to skamieniała żywica.

Powyższa definicja informuje o znaczeniu wyrazu "bursztyn” w języku polskim w taki sposób, że: a) mówi o cechach bursztynu; i jednocześnie b) pokazuje, jak rozumieć ten termin zgodnie ze znaczeniem odpowiadającym mu w języku polskim.

  • Definicja w stylizacji językowej jest to definicja, która mówi o wyrazie zwrocie definiowanym.
W tego typu definicji stwierdzamy równość znaczeń albo zakresów definiendum i definiensa, posługując się nazwami tych wyrażeń utworzonymi przy pomocy cudzysłowu. Przykład: Wyraz "bursztyn” znaczy tyle, co wyrażenie "żywica skamieniała”.

Definicja ta nie mówi o bursztynie, lecz o nazwie znaczeniu pewnego przedmiotu – o nazwie znaczeniu przedmiotu bursztyn.

                                     

4.2. Definicje równościowe Definicja wyraźna i definicja kontekstowa

  • Definicja wyraźna jest to definicja podająca przekład wyrażenia definiowanego.
Przykład: Okrąg to zbiór wszystkich punktów na danej płaszczyźnie oddalonych o daną odległość od danego punktu.
  • Definicja kontekstowa jest to definicja podająca kontekst, w którym dany wyraz jest uwikłany.
Przykład: x jest dziadkiem y wtedy i tylko wtedy, gdy x jest ojcem ojca lub matki y.
                                     

4.3. Definicje równościowe Definicja sprawozdawcza i definicja projektująca

  • Definicja sprawozdawcza jest to definicja informująca o zastanym znaczeniu danego przedmiotu.
Tym rodzajem definicji posługujemy się głównie celem przekazywania wiedzy zastanej. Przykład: Okrąg to zbiór wszystkich punktów na danej płaszczyźnie oddalonych o daną odległość od danego punktu.
  • Definicja projektująca jest to definicja, która: a) wprowadza do danego języka nowy wyraz zwrot; lub b) ze względu na jakiś określony cel zmienia zastane w danym języku znaczenie danego wyrazu zwrotu.
Definicję mającą na celu b) nazywa się niekiedy definicją regulującą i mówi się, że jest to definicja, która najczęściej koryguje jakąś wadę znaczeniową, głównie nieostrość lub niewyraźność. Przykład skorygowania wady nieostrości: Wada ta polega na tym, że znaczenie danego wyrazu zwrotu nie wyznacza jednoznacznie jego zakresu nie potrafimy wskazać wszystkich przedmiotów, które pod tę nazwę podpadają. Dobrym na to przykładem jest nieostry wyraz "wysoki” używany w odniesieniu do ludzi, dla którego nie potrafimy jednoznacznie wskazać ludzi wysokich. Przyjmując np. taką definicję regulującą: Osoba wysoka to taka, która mierzy nie mniej niż 175 cm wzrostu rozstrzygniemy bez trudu każde pytanie o postaci "Czy x jest wysoki?”.

Przykład skorygowania wady niewyraźności:

Wada ta polega na tym, że znaczenie danego wyrazu zwrotu nie wyznacza jednoznacznie zbioru jego desygnatów. Dobrym przykładem jest niewyraźna nazwa "idealizm", dla której nie potrafimy wymienić zbioru cech przysługujących jej i tylko jej. Przyjmując np. taką definicję regulującą: Idealizmem nazwiemy każdy kierunek, nurt lub stanowisko filozoficzne, które jest w opozycji do materializmu rozstrzygniemy każde pytanie o postaci: Czy x jest idealizmem?"

Definicja projektująca jest definicją projektującą tylko do momentu, aż zostanie przyjęta przez jakąś grupę ludzi np. wspólnotę uczonych. Od tego momentu jest ona definicją sprawozdawczą.

Większość terminów, jakimi posługują się nauki, wprowadzonych zostało drogą definicji projektujących, przykładowo metr jako jedna tysięczna kilometra czy prędkość jako iloraz drogi i czasu. Dziś, gdy terminy te funkcjonują w nauce, definicje te mają charakter sprawozdawczych.


                                     

4.4. Definicje równościowe Definicja tylko podająca znaczenie i definicja określająca znaczenie

  • Definicja tylko podająca znaczenie definiowanego wyrazu jest to definicja, w której definiendum i definiens posiadają taką samą zawartość informacyjną.
Definicja taka uczy jak przekładać jeden zwrot na drugi. Przykład: Angielski wyraz "table” znaczy tyle co polski wyraz "stół”.
  • Definicja określająca znaczenie definiowanego wyrazu jest to definicja, w której definiens ma większą zawartość informacyjną niż definiendum.
Definicja ta pogłębia rozumienie definiowanego terminu, jest ona maksymalnie zwięzłym wykładem istotnej treści definiowanego terminu. Przykład: Okrąg to zbiór wszystkich punktów na danej płaszczyźnie oddalonych o daną odległość od danego punktu.
                                     

4.5. Definicje równościowe Definicja określająca znaczenie: analityczna i syntetyczna

  • Definicje określające znaczenie definiowanego terminu podzielić można na analityczne i syntetyczne.
Definicja analityczna sprawozdawcza jest to definicja określająca znaczenie definiowanego terminu, zaś definicja syntetyczna projektująca jest to definicja określająca znaczenie definiowanego terminu.
                                     

4.6. Definicje równościowe Definicje fałszywe

Koniecznym warunkiem prawdziwości definicji równościowej musi być tożsamość zakresowa jej członów – definiendum i definiens muszą być zakresowo tożsame. A zatem: Definicja fałszywa jest to taka definicja, w której nie zachodzi stosunek tożsamości zakresowej definiendum i definiensa.

Biorąc pod uwagę powyższą relację, wyróżnia się następujące odmiany definicji fałszywej:
  • definicja za wąska;
  • definicja, której człony krzyżują się zakresowo;
  • definicja za szeroka;
  • definicja zawierająca błąd przesunięcia kategorialnego.

Definicją fałszywą może być jedynie definicja sprawozdawcza, tylko ona bowiem podlegać może zarzutowi fałszu, ponieważ informacja, którą podaje, może nie być zgodna z zastanym znaczeniem wyrazu.

                                     

4.7. Definicje równościowe Definicja za wąska

Definicja jest za wąska, gdy definiens jest zakresowo podrzędny względem definiendum.

Przykłady wszystkie podane w tym miejscu biorą wyrazy w ich zwykłym znaczeniu!: 1. Marynarz jest to osoba pływająca na statku handlowym. Błąd: za wąski definiens – istnieją marynarze pływający np. na statkach pasażerskich, wojennych. 2. Robotnik jest to pracownik fizyczny zatrudniony w przedsiębiorstwie państwowym. Błąd: za wąski definiens – istnieją pracownicy fizyczni zatrudnieni np. w przedsiębiorstwach prywatnych.
                                     

4.8. Definicje równościowe Definicja za szeroka

Definicja jest za szeroka, gdy definiens jest zakresowo nadrzędny względem definiendum.

Przykłady: 3. Adwokat jest to osoba wykonująca zawód prawnika. Błąd: za szeroki definiens – istnieją osoby wykonujące zawód prawnika, które nie są adwokatami, np. prokurator czy sędzia. 4. Krowa jest to ssak roślinożerny. Błąd: za szeroki definiens – istnieją roślinożerne ssaki, niebędące krowami, np. owca.
                                     

4.9. Definicje równościowe Definicja, której człony krzyżują się zakresowo

Jest to definicja, w której definiendum i definiens krzyżują się zakresowo.

Przykłady: 5. Powieść jest to utwór literacki napisany prozą. Błąd: krzyżowanie się zakresów definiendum i definiensa – istnieją powieści nienapisane prozą np. Grażyna Mickiewicza oraz istnieją utwory literackie napisane prozą niebędące powieściami, np. opowiadania. 6. Stół jest to mebel służący do spożywania posiłków. Błąd: krzyżowanie się zakresów definiendum i definiensa – istnieją stoły nienadające się, ze względu na przypisywaną im funkcję, do spożywania posiłków np. szpitalny stół operacyjny i istnieją meble służące m.in. do spożywania posiłków, które nie są stołami np. krzesła, taborety.
                                     

4.10. Definicje równościowe Definicja zawierająca błąd przesunięcia kategorialnego

jest to taka definicja, której człony definiendum i definiens pozostają do siebie w zakresowym stosunku wykluczania.

Przykłady: 7. Piękno jest to piękna młoda kobieta. Błąd: wykluczanie się zakresów – ani piękno nie jest piękną młodą kobietą, ani piękna młoda kobieta nie jest pięknem. Zakresy definiendum i definiensa mówią o zupełnie innych klasach przedmiotów, definiendum jest przedmiotem abstrakcyjnym idealnym a definiens jest przedmiotem realnie istniejącym. Strukturalnie przedmioty te należą do różnych kategorii: idealnych własności i konkretów. 8. Sprawiedliwość to tyle, co wszystkie uczynki sprawiedliwe. Błąd: wykluczanie się zakresów – ani sprawiedliwość nie jest sumą uczynków sprawiedliwych, ani suma uczynków sprawiedliwych nie tworzy sprawiedliwości. Zakresy definiendum i definiensa mówią o zupełnie innych klasach przedmiotów, definiendum jest przedmiotem abstrakcyjnym idealnym, a definiens jest zbiorem zdarzeń realnie istniejących.


                                     

4.11. Definicje równościowe Definicje nieinformujące

Definicja nieinformująca to taka definicja, która nie spełnia co najmniej jednego z następujących trzech warunków:

  • człon definiujący definicji nie zawiera wyrazu zwrotu definiowanego.
  • osoba osoby, do której których definicja jest adresowana, rozumie rozumieją człon definiujący definiens tej definicji właściwie;
  • jej człon definiujący definiens jest zrozumiały dla osoby osób, dla której których definicja jest przeznaczona;

Jej podstawowe odmiany to:

                                     

4.12. Definicje równościowe Definicja zawierająca błąd ignotum per ignotum

Pogwałcenie warunku pierwszego: Błąd ignotum per ignotum nieznanego przez nieznane jest to błąd polegający na tym, że zarówno definiendum jak i definiens są wyrażeniami niezrozumiałymi.

Przykłady: 1. Dusza jest to pierwsza entelechia ciała. 2. Bycie bytu jest to nicościowanie się nicości. Należy mieć na względzie, że niezrozumiałość definiensa ma charakter względny, ponieważ znawcy filozofii Arystotelesa df. 1 doskonale wiedzą co to jest entelechia, a znawcy filozofii Heideggera df. 2 co to jest nicościowanie się nicości. Ową względność unaocznić można, przytaczając następującą definicję: 3. Okrąg jest to zbiór punktów oddalonych dokładnie o zadaną odległość od jednego zadanego punktu na płaszczyźnie. Z punktu widzenia osoby przynajmniej intuicyjnie uchwytującej znaczenia słów: "zbiór", "zadany punkt", "zadana płaszczyzna", definicja będzie adekwatna treściowo prawdziwa. Z punktu widzenia np. pierwszoklasisty definiens jest całkowicie, lub przynajmniej w znacznym stopniu, uniemożliwiającym zrozumienie całości, niezrozumiały. Dlatego, proponując jakąś definicję, uwzględniać należy jej adresata.
                                     

4.13. Definicje równościowe Definicja myląca

Pogwałcenie warunku drugiego: Błąd ten polega na tym, że niewłaściwe zrozumienie członu definiującego definiensa pociąga za sobą niewłaściwe rozumienie definiendum.

Przykład: Prawda jest to wyraz szczerego przekonania. Błąd: w tym konkretnym przypadku definiens jest tu potraktowany emocjonalnie, co sugeruje, że definiendum ma wymiar emocjonalny. x jest szczerze przekonany, że p nie świadczy o tym, że p, świadczy, co najwyżej, że x pod wpływem jakichś przeżyć psychicznych o podłożu emocjonalnym np. głębokiego smutku czy wielkiej radości utrzymuje, że p.
                                     

4.14. Definicje równościowe Definicja tautologiczna

Pogwałcenie warunku trzeciego: Definicja tautologiczna to taka definicja, w której definiensie powtórzone jest definiendum w której zwrot definiujący powtarza zwrot definiowany. Powtórzenie w definiensie nie przyczynia się do lepszego zrozumienia definiendum, jest bowiem wyłącznie powtórzeniem definiendum. Występuje ona w dwóch odmianach:

                                     

4.15. Definicje równościowe Definicja zawierająca błąd idem per idem

Definicja zawierająca błąd to samo przez to samo, nazywana jest również "definicją wyraźnie tautologiczną". Ma taki schemat: p jest to p.

Przykłady: 1. Okrąg jest to zbiór punktów oddalonych dokładnie o zadaną odległość od środka okręgu. 2. Dialektologia jest to nauka o dialektach.
                                     

4.16. Definicje równościowe Definicja zawierająca błąd circulus in definiendo

Definicja zawierająca błąd koło w określaniu koło w definiowaniu, zwana również "definicją pośrednio tautologiczną" przebiega według następującego schematu: Wyrażenie P definiujemy przy pomocy wyrażenia Q, które z kolei definiujemy przy pomocy wyrażenia P.

Przykłady: Logika jest to nauka o poprawnym rozumowaniu - Poprawne rozumowanie to takie, które przebiega wedle ściśle określonych reguł - Ściśle określone reguły wyznacza logika.
                                     

5. Definicje cząstkowe

Definicje równościowe dostarczają kryteriów pozwalających na rozstrzygnięcie, w zasadzie w stosunku do każdego przedmiotu, czy podpada on pod wyraz zwrot definiowany, czy nie podpada. Obok nich istnieją definicje, które nie dostarczają w pełni tego typu informacji – nie określają one w pełni znaczenia i zakresu definiowanego wyrazu. Tego rodzaju definicje, mające szerokie zastosowanie w nauce, w nauczaniu i w życiu codziennym, to właśnie definicje cząstkowe.

Termin zdefiniowany cząstkowo jest zawsze nieostry.
                                     

5.1. Definicje cząstkowe Definicja ostensywna deiktyczna

Najbardziej ogólnie rzecz biorąc, definicja ostensywna jest to definicja informująca o znaczeniu sposobie rozumienia danego terminu przez wskazanie w jakiś sposób np. gestem wskazującym konkretnego egzemplarza konkretnych egzemplarzy przedmiotu będącego desygnatem definiowanego terminu.

Składa się na nią, oprócz formuły słownej np. to jest A, wskazanie desygnatu podpadającego pod to pojęcie.

Definicje ostensywne z łac. ostendo – wskazuję stanowią istotny element metody dydaktycznej stosowanej np. w nauczaniu: języków obcych, jak też niemowląt pierwszego języka zwanej metodą poglądową. Ta forma definiowania daleka jest od ścisłości, dlatego też kwestia uściślania przekazywanej przy pomocy tej definicji informacji jest bardzo istotna. Jedną z takich najstarszych i zarazem najbardziej skutecznych metod jest pokazywanie wskazywanie na jak największej liczby wzorców pozytywnych – przy użyciu wypowiedzi typu:

to jest A, oraz wzorców negatywnych – to nie jest A. Wskazywanie na wzorce tak pozytywne jak i negatywne – czyli konkretne desygnaty danego pojęcia – dostarcza jedynie części informacji na temat znaczenia tego pojęcia.

Z jednej strony zawodność, a z drugiej skuteczność tej metody definiowania, unaocznić można poprzez wyobrażenie sobie sytuacji, że znaleźliśmy się wśród ludzi, którzy w ogóle nie mówią naszym językiem, my nie znamy ich języka, oraz nie znamy my i oni wspólnie żadnego innego języka. O lokalnych nazwach konkretnych przedmiotów dowiadywać się będziemy wyłącznie drogą wskazywania na ich egzemplarze – oczekując, że ktoś wypowie ich nazwę.

                                     

5.2. Definicje cząstkowe Definiowanie poprzez rodziny znaczeniowe

Nie zawsze jest tak, że gdzie dana jest jedna nazwa, tam musi być również dana jedna wspólna własność rzeczy pod tę nazwę podpadających. Istnieje spora grupa nazw, którymi się posługujemy, a które nie poddają się definicji równościowej, bowiem klasa przedmiotów, do których się one odnoszą, jest nie tylko bardzo rozległa, ale i niejednolita. Pojęcia tego typu nazywane są "otwartymi”. Charakterystyczne dla nich jest to, że:

  • przedmioty przez nie oznaczane mają bardzo niewiele lub wcale nie mają cech wspólnych ; lub
  • są nazwami nieostrymi i niewyraźnymi.
  • nie znamy jeszcze wszystkich desygnatów tych pojęć np. dla pojęcia "sztuka” nie wiemy, co będzie za sztukę uznawane za 100 lat; i, jako takie;

O każdym z takich pojęć powiedzieć możemy, że ma jedynie tzw. "podobieństwo rodzinne”. Znaczenie tego terminu oddać można odwołując się stąd zresztą pomysł Wittgensteina do pojęcia "rodzina” w sensie zbioru ludzi powiązanych ze sobą więzami krwi i matrymonialnymi. W skład tak rozumianej rodziny wchodzi wiele rodzin – jedne ze strony matki, drugie ze strony ojca. Odnosząc uwagi te do pojęcia "gra”, zauważyć możemy przykładowo, że: dla sporej części gier wspólną cechą będzie współzawodnictwo, którego brakuje np. przy pasjansie, dla sporej części gier istnieje wygrana i przegrana, czego brakuje np. wtedy, gdy sami odbijamy piłkę od ściany, dla sporej liczby gier liczy się zręczność, której brakuje np. w szachach – ale wszystkie one w jakiś sposób są ze sobą spokrewnione. Widzimy skomplikowaną siatkę zachodzących na siebie i krzyżujących się podobieństw; podobieństw w skali dużej i małej. Wittgenstein

                                     

5.3. Definicje cząstkowe Metoda przykładów paradygmatycznych Wittgensteina

Krok pierwszy: Celem określenia znaczenia nazwy układa się listę typowych przykładów tzw. paradygmatów desygnatów, które na mocy przyjętych konwencji kulturowych podpadają pod jej zakres.

Krok drugi: Listę taką można modyfikować na bazie nowych informacji i konwencji. Modyfikacja polega na rozszerzeniu o nowe przypadki oraz na redukcji przypadków niewłaściwych. To, który przypadek jest niewłaściwy, okazuje się przy bliższym sprawdzeniu – określeniu podobieństwa rodzinnego. Z biegiem czasu osiągnięta zostaje lista minimalna, czyli taka, której zredukować nie można, ponieważ jej wszystkie desygnaty dotyczyć będą danego pojęcia.

Krok trzeci: Listę taką można poszerzać dalej w oparciu o nowe przypadki. Lista taka to lista paradygmatów desygnatów, na podstawie której buduje się znaczenie pojęcia.

Metoda tworzenia pojęcia przez znajdowanie takiej listy nazywana jest metodą przykładów paradygmatycznych. Przykład: Chcemy określić znaczenie nazwy "dzieło sztuki”. Postępowanie w bardzo ogólnym zarysie wygląda tak: Krok pierwszy: Układamy listę paradygmatów: np. Sonety krymskie, Mickiewicza, V Symfonia Beethovena, Ulisses Joyce’a, Jaskółczy ogon Dalego, Ziemia obiecana Wajdy, Gmach Centrosojuzu Le Corbusiera w rzeczywistości lista powinna być znacznie dłuższa. Krok drugi: Modyfikacja – Czy Cadillac Eldorado Convertible Serie Sixty-Two jest dziełem sztuki? Gdyby za dzieło sztuki uznać tylko wytwory pozbawione praktycznych zastosowań, z cadillaca należałoby zrezygnować. Skoro jednak architekturę, mającą walory użytkowe, uznaliśmy a nie zawsze tak było za sztukę Le Corbusier, to trudno z naszego cadillaca zrezygnować. Skoro jednak przyjęliśmy, że samochód może być dziełem sztuki, to zapytajmy: Czy dziełem sztuki jest Trabant 601 Limusine? Próbujemy określić podobieństwo rodzinne. Dotychczas wymienione desygnaty bez trabanta zachwycały, albo wzruszały, albo wstrząsały nami. Trabant też wstrząsa bo wywołuje odrazę, ale brakuje mu czegoś, co oddaje się słowem "kunszt” i czego nie brakuje innym desygnatom tu wymienionym. Trabantowi mówimy zatem: Nie!. Krok trzeci: Poszerzanie listy o nowe przypadki to powtórzenie kroku drugiego z uwzględnieniem tego, co w nim zostało włączone do zakresu pojęcia "dzieło sztuki” do kolejnych przypadków, o których moglibyśmy przypuszczać, że mogłyby być desygnatami pojęcia "dzieło sztuki”. Z racji na to, że to, co nazywamy sztuką – pojęcie otwarte – wciąż się rozwija, powstają coraz to nowe wytwory, proces ten – poszukiwania desygnatów pojęcia "dzieło sztuki” jest niezakończony, dalej, w oparciu o wcześniejsze ustalenia, tworzymy listę paradygmatów desygnatów pojęcia "dzieło sztuki” i tym samym rozszerzamy jego zakres.
                                     

5.4. Definicje cząstkowe Definicja alternatywna Tatarkiewicza

Definicja alternatywna powstała na bazie metody przykładów paradygmatycznych. Jest ona zdaniem sprawy z tego, jak pojmowano znaczenie poszukiwanego pojęcia na przestrzeni dziejów, drogą wskazania na historycznie powstałe desygnaty – paradygmaty tego pojęcia i połączeniem ich przy pomocy spójnika alternatywy.

Schematycznie definicja przybiera postać: N jest to n 1 albo n 2 albo n 3 albo. n x Q reprezentuje definiowaną nazwę, P reprezentuje opis wykonanej operacji, S reprezentuje opis zachowania się przedmiotu x poddawanego operacji. Przykład definicji: Jeśli do x przyłożyć pręt mierniczy, to x ma metr długości wtedy i tylko wtedy, gdy końce przedmiotu x pokrywają się z końcami pręta mierniczego.