Poprzednia

ⓘ Armia Ludowa




Armia Ludowa
                                     

ⓘ Armia Ludowa

Armia Ludowa – konspiracyjna organizacja zbrojna Polskiej Partii Robotniczej, powstała z przekształcenia Gwardii Ludowej, działająca w okupowanej przez III Rzeszę Polsce, utworzona w celu walki zbrojnej z okupantem niemieckim na mocy dekretu Krajowej Rady Narodowej z 1 stycznia 1944 i formalnie tej Radzie podporządkowana. Naczelnym dowódcą AL został gen. Michał Rola-Żymierski, szefem sztabu Franciszek Jóźwiak, dotychczasowy dowódca Gwardii Ludowej.

                                     

1. Powstanie Armii Ludowej

Armia Ludowa powstała na bazie Gwardii Ludowej na podstawie dekretu nr 1 KRN z 1 stycznia 1944 roku. W jej skład weszły:

  • Gwardia Ludowa PPR całościowo
  • część pododdziałów Batalionów Chłopskich
  • Związek Walki Młodych całościowo
  • część pododdziałów Milicji Ludowej RPPS
  • część bojowników Armii Krajowej

Wbrew pierwotnym planom nie udało się zjednoczyć wszystkich sił polskiej lewicy w Armii Ludowej. Nie powiodła się akcja scaleniowa z Polską Armią Ludową organizacja wierna RPPS szukającej kompromisu między KRN a RJN, Korpusem Bezpieczeństwa i Związkem Syndykalistów Polskich, z którymi jednak podpisano porozumienie w czasie powstania warszawskiego tworząc Połączone Siły Zbrojne. Druga pod względem liczby członków po AL organizacja lewicowa tj. Organizacja Wojskowa Powstańczego Pogotowia Socjalistów dawna GL WRN, oprócz jednego plutonu z ziemi radomszczańskiej i pojedynczych przypadków zmiany organizacji przez jej bojowników, w całości zachowała wierność wobec RJN i rządu RP w Londynie.

Samodzielność do lipca 1944 wobec Armii Ludowej zachowywały oddziały Polskiego Sztabu Partyzanckiego przy Radzie Wojennej 1 Armii Polskiej w ZSRR. Do ich połączenia doszło dopiero po powstaniu ludowego Wojska Polskiego w wyniku połączenia AL z 1 Armią Polską, do czego doszło formalnie 21 lipca 1944.

                                     

2. Zadania

Zadaniem Armii Ludowej była walka z niemieckim okupantem oraz dywersja na korzyść Armii Czerwonej, co oznaczało niejednokrotnie rabunkowe rekwizycje na polskiej ludności, a także fizyczną eliminację żołnierzy Armii Krajowej i innych organizacji podziemnych, nieuznających dominacji sowieckiej. Na kontrolowanym przez siebie terenie AL zwalczała działalność band rabunkowych. Jan Trzaska dowodzący oddziałem AL, po odkryciu, że jeden z jego członków zajmuje się bandytyzmem, osobiście wykonał na nim wyrok śmierci. W ramach działalności dywersyjnej partyzanci AL niszczyli niemieckie linie komunikacyjne, obiekty łączności, dokonywali akcji sabotażowych, niszczących gospodarkę okupanta niemieckiego na obszarze Polski. Armia Ludowa także zdecydowanie zwalczała niemieckie akcje pacyfikacyjne. W wyniku tych wielokierunkowych działań doszło do kilku dużych bitew z oddziałami niemieckimi: pod Rąblowem, pod Ewiną, pod Gruszką, w lasach lipskich i janowskich oraz w Puszczy Solskiej.

Po wyzwoleniu spod okupacji niemieckiej głównym zadaniem AL stał się udział w organizowaniu i obronie tworzonego przez Polską Partię Robotniczą systemu władzy opartej na wzorcach sowieckich. W związku z tym żołnierze AL stanowili główną grupę, z której rekrutowano funkcjonariuszy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i Milicji Obywatelskiej. Duża liczba partyzantów AL zasiliła także oddziały Armii Berlinga.

Bieżące stosunki Armii Ludowej z Armią Krajową nie obejmowały planów dotyczących ustroju powojennej Polski, a ograniczały się tylko do sporadycznej współpracy wojskowej i wspólnej walki z Niemcami, czego przykładem są bitwy i potyczki: na Porytowym Wzgórzu, pod Wojsławicami i o Skalbmierz.

W instrukcji dowódcy Armii Krajowej Tadeusza Bora-Komorowskiego z 12 lipca 1944 roku, pomimo że oddziały AL, podobnie jak PPR, nazwane zostały bandami komunistycznymi, zabroniono AK z nimi walczyć, określając tę walkę niepożądaną ostatecznością. W swoich raportach AK informowała o donosach NSZ-owców na oddziały partyzantki komunistycznej funkcjonariuszom gestapo.

                                     

3. Struktura organizacyjna

Armia Ludowa działała jedynie na terytorium Generalnego Gubernatorstwa i części ziem polskich wcielonych do III Rzeszy, po próbach utworzenia Obwodu Lwowskiego od 1943 roku nie prowadziła działalności na terenach anektowanych przez ZSRR w 1939 w tym w Białostockiem, traktując te ziemie jako wchodzące w skład ZSRR.

Na czele Armii Ludowej stało Dowództwo Główne powołane 1 stycznia 1944, w składzie:

  • przedstawiciel Krajowej Rady Narodowej – Jan Czechowski wybrany później
  • szef Sztabu Głównego – płk Franciszek Jóźwiak ps. "Witold”
  • naczelny dowódca – gen. bryg. Michał Żymierski ps. "Rola”

W skład Sztabu Głównego wchodziły:

  • I Operacyjny
  • Kwatera Główna
  • Biuro Sztabu Głównego BSG
  • II Informacji
  • III Organizacyjny
  • Służba Techniczno-Wydawnicza STW
  • IV Zaopatrzenia i broni
  • VI Bezpieczeństwa
  • V Propagandy

Wydział VI Kontrwywiadowczy, stanowił ekspozyturę wywiadu sowieckiego, do którego zadań należało m.in. zbieranie wiadomości o AK i innych polskich organizacjach podziemnych.

Terenową strukturę organizacyjną tworzyły obwody odpowiadające w przybliżeniu województwom, okręgi, podokręgi, powiaty, rejony dzielnice i garnizony.

  • Okręg 3 Warszawa Prawa Podmiejska – dowódca: kpt. Teodor Naumienko, ps. "Karol”
  • Okręg 1 Warszawa Miasto – dowódca: mjr Bolesław Kowalski, ps. "Ryszard”
  • Obwód I warszawski – nie posiadał samoistnego dowództwa, a dowództwa i sztaby wszystkich 3 jego okręgów podlegały Sztabowi Głównemu AL.
  • Okręg 2 Warszawa Lewa Podmiejska – dowódca: kpt. Paweł Wojas, ps. "Roman”
  • Okręg 6 Siedlce; w czerwcu 1944 został włączony do obwodu I warszawskiego – dowódca: por. Stanisław Laskowski, ps. "Leśny”
  • Okręg 4 Lublin – dowódca: kpt. Franciszek Woliński, ps. "Franek”
  • Obwód II lubelski – dowódcy: ppłk Mieczysław Moczar, ps. "Mietek”
  • Okręg 5 Janów Lubelski – dowódca: por. Tadeusz Szymański, ps. "Lis”
  • Obwód III radomsko-kielecki – dowódcy: ppłk Andrzej Adryan, ps. "Felek” do czerwca 1944, ppłk Mieczysław Moczar, ps. "Mietek” 25 czerwca 1944 – styczeń 1945, szef sztabu: Marian Janic
  • Okręg 9 Częstochowa – dowódca: kpt./mjr Bolesław Boruta, ps. "Hanicz”
  • Okręg 7 Radom – dowódca: por. Józef Jarosz, ps. "Wicek”
  • Okręg 8 Kielce – dowódca: por. Stanisław Chruściński, ps. "Stach”
  • Okręg 12 Rzeszów – dowódca: por. Jan Urban, ps. "Janek”
  • Obwód IV krakowski – dowódcy: płk Franciszek Księżarczyk, ps. "Michał”, Stanisław Gębala, ps. "Kaleka” październik 1944 – styczeń 1945
  • Okręg 10 Kraków-Podhale – dowódca: por. Franciszek Martyna, ps. "Wilk”
  • Okręg 13 Jasło dowódca: por. Wojciech Kwilosz, ps. "Tomek”
  • Okręg 11 Miechów dowódca: por. Stanisław Gębala, ps. "Kaleka”
  • Okręg Wiślica od 30 marca 1944 – dowódca: por. Franciszek Kucybała, ps. "Stary Franek”
  • Okręg Katowice – dowódca: por. Wiktor Szostak, ps. "Jakubowicz”
  • Okręg Zagłębie – dowódca: por. Edward Chmielewski, ps. "Mały”
  • Okręg Chrzanów od sierpnia 1944 – dowódca: por. Stanisław Wałach, ps. "Zdzich”
  • Obwód V śląski – dowódca: por. Józef Faruga, ps. "Granat”
  • Okręg Bielsko – dowódca: por. Józef Faruga, ps. "Granat”
  • Obwód VI łódzki – dowódca: por. Stefan Czerwiński, "Jerzy”
  • Okręg 17 Poznań; istniał tylko nominalnie z powodu licznych aresztowań przez Gestapo w kręgu AL wiosną 1944 – dowódca: por. Antoni Ratajczak, ps. "Kosiba”
  • Okręg 16 Łódź; istniał tylko nominalnie z powodu wcześniejszych licznych aresztowań przez Gestapo w kręgu PPR i GL
  • Okręg 18 Płock – dowódca: kpt. Władysław Marchoł, ps. "Mazur”

Na podstawie ustawy Krajowej Rady Narodowej z 21 lipca 1944, w wyniku połączenia Armii Ludowej z Armią Polską w ZSRR, utworzono ludowe Wojsko Polskie. Od tego czasu oddziały AL na terenach okupowanych w większości używały dotychczasowych – AL-owskich – nazw, ale część formalnie obowiązującej – Oddziały Partyzanckie WP. 22 lipca 1944 utworzono powołane Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego, do którego z Naczelnego Dowództwa AL weszli:

  • płk Marian Spychalski jako szef Sztabu Głównego WP,
  • Jan Czechowski jako delegat Krajowej Rady Narodowej.
  • gen. Michał Żymierski jako naczelny dowódca WP,

Naczelny Dowódca WP podporządkował 23 lipca wszystkie oddziały Polskiego Sztabu Partyzanckiego – obwodom AL rozkazem przekazanym drogą radiową. W ciągu lipca 1944 roku wszyscy członkowie Dowództwa Głównego AL znaleźli się na terenach zajętych przez Armię Czerwoną, a dowodzenie AL przeszło w ręce Michała Roli-Żymierskiego jako naczelnego dowódcy lWP.



                                     

4. Liczebność

Dokładna liczba żołnierzy AL nie jest znana. Piotr Matusak pisał o 45 897, a Norman Davies wskazywał, że liczebność AL nigdy nie przekroczyła 100 tys. żołnierzy.

Według Nowej Encyklopedii Powszechnej PWN AL na początku 1944 r. liczyła 6-8 tys. ludzi, w lipcu 1944 – około 30 tys., natomiast polowe siły partyzanckie w lipcu 1944 liczyły 6 tys. ludzi w tym 40% w brygadach podległych PSzP, głównie w brygadach AL. Według Piotra Gontarczyka wiosną 1944 maksymalna liczba konspiracji komunistycznej to 5 tys., z czego tylko część była w AL, a do końca lata 1944 przez szeregi AL przewinęło się zaledwie 2-3 tys. partyzantów. Późniejszy wzrost aktywności i liczebności był związany ze zbliżającym się frontem sowiecko-niemieckim, a oddziały AL zasilały głównie zrzuty sowieckich skoczków spadochronowych. Według Małej Encyklopedii Wojskowej liczebność wynosiła od 50 do 60 tysięcy żołnierzy, natomiast Waldemar Tuszyński podaje, że w szczytowym okresie działalności latem 1944 roku w skład AL wchodziło 55 tys. żołnierzy z czego 11 tys. było w oddziałach partyzanckich. Natomiast Mieczysław Wieczorek w swojej monografii podaje, że w lipcu 1944 roku było 33 866 członków, z tego 5757 w oddziałach partyzanckich, a w styczniu 1945 odpowiednio 23 634 członków i 646 w oddziałach partyzanckich, natomiast w podsumowaniu mówi o ok. 47 tys. członków

Autorzy publikacji "Z dziejów oręża polskiego i walk o postęp społeczny” wydanej w latach 70. XX wieku szacowali liczebność formacji na 50-60 tysięcy.

                                     

5. Jednostki partyzanckie

Armia Ludowa składała się z oddziałów polowych oddziałów, batalionów i brygad partyzanckich, grup wypadowych bojowo-dywersyjnych, jednostek garnizonowych, na terenach silnie uprzemysłowionych także z grup sabotażowych, działających w zakładach przemysłowych. Brygady były największymi oddziałami polowymi liczącymi po 150-750 żołnierzy. Jednostki garnizonowe stanowiły oparcie i rezerwę kadrową dla działalności oddziałów partyzanckich oraz grup wypadowych.

Brygady:

  • 1 Brygada AL im. Ziemi Lubelskiej – sformowana rozkazem dowódcy II Obwodu, mjr Mieczysława Moczara ps. "Mietek” 20 lutego 1944. Rozformowana 27 lipca 1944. Dowodzili nią kolejno: kpt./mjr Władysław Skrzypek ps. "Grzybowski” od 20 lutego do 10 kwietnia, por. Feliks Kozyra ps. "Błyskawica” od 11 do 14 kwietnia, kpt. Andrzej Flis ps. "Maksym” od 14 kwietnia do 12 maja, kpt. Ignacy Borkowski ps. "Wicek” od 12 maja do rozformowania;
  • Obwód II Lubelski
  • 2 Brygada AL im. Jana Hołoda – formowanie rozpoczęto w lipcu 1944 zgodnie z rozkazem dowódcy Obwodu II, ppłk Grzegorza Korczyńskiego ps. "Grzegorz”. Trzon stanowił 1 Batalion AL im. Jana Hołoda dowodzonego przez kpt. Zbigniewa Stępkę ps. "Mara”. Formowania nie dokończono wskutek wyzwolenia ziemi lubelskiej;
  • 3 Pólnocnolubelska Brygada AL – formowanie rozpoczęto w lipcu 1944 zgodnie z rozkazem dowódcy Obwodu II, ppłk Grzegorza Korczyńskiego ps. "Grzegorz”. Trzon stanowił 2 Batalion AL pod dowództwem kpt. Jana Piątka. Formowania nie dokończono wskutek wyzwolenia Lubelszczyzny.
  • 11 Brygada AL "Wolność” – sformowana rozkazem dowódcy III Obwodu, ppłk Mieczysława Moczara ps. "Mietek” 13 września 1944. Rozformowana 15 listopada 1944. Dowódcą brygady był st. lejtn. Stiepan Riaszczenko. Razem z 10 brygadą "Zwycięstwo” stanowiły jednostkę partyzantów radzieckich walczących w Armii Ludowej na ziemi kieleckiej.
  • 2 Brygada AL "Świt” – sformowana rozkazem dowódcy III Obwodu, ppłk Mieczysława Moczara ps. "Mietek” 6 sierpnia 1944. Rozformowana pod koniec października 1944. Dowódcami brygady byli kpt. Tadeusz Maj ps. "Łokietek” do 17 października i por. Tadeusz Łęcki ps. "Orkan”;
  • 3 Brygada AL im. gen. Józefa Bema – sformowana rozkazem dowódcy III Obwodu, ppłk Mieczysława Moczara ps. "Mietek” na przełomie sierpnia i września 1944. Rozformowana w grudniu 1944. Dowódcą brygady był kpt./mjr Bolesław Boruta ps. "Zygmunt”;
  • 10 Brygada AL "Zwycięstwo” – sformowana rozkazem dowódcy III Obwodu, ppłk Mieczysława Moczara ps. "Mietek” 13 września 1944. Rozformowana 28 września 1944. Dowodził nią st. lejtn. Nikołaj Dońcow. Razem z 11 brygadą "Wolność” stanowiły jednostkę partyzantów radzieckich walczących w Armii Ludowej na ziemi kieleckiej;
  • Obwód III Radomsko-Kielecki
  • 1 Brygada AL im. Ziemi Kieleckiej – sformowana rozkazem dowódcy III Obwodu, ppłk Mieczysława Moczara ps. "Mietek” 26 lipca 1944. Rozformowana w październiku 1944. Dowódcą brygady był mjr Henryk Połowniak ps. "Zygmunt”;
  • Obwód IV Krakowski
  • 1 Brygada AL Ziemi Krakowskiej im. Bartosza Głowackiego – dowódca: kpt.Józef Saturn ps. "Bartek”.
  • Obwód VI Łódzki
  • Brygada AL "Synowie Ziemi Mazowieckiej” – dowódca: mjr Władysław Marchoł ps. "Mazur”
  • brygady podległe Polskiemu Sztabowi Partyzanckiemu, które współpracowały lub podporządkowały się Armii Ludowej
  • Brygada Partyzancka im. Tadeusza Kościuszki – dowódca: mjr Czesław Klim
  • Brygada Partyzancka "Grunwald” – dowódca: mjr Józef Sobiesiak ps. "Maks”
  • Brygada Partyzancka im. Wandy Wasilewskiej – dowódca: kpt. Stanisław Szelest

Według danych ankietowych 74% żołnierzy AL było pochodzenia chłopskiego a 25% robotniczego. Brygady podlegały dowództwom obwodów, zaś bataliony i kompanie – dowództwom brygad, a w przypadku ich braku na danym terenie – dowództwu okręgów.

Oprócz brygad działały także mniejsze jednostki: bataliony i oddziały, m.in. Batalion im. Czwartaków.

Spośród 99 działających w 1944 roku jednostek partyzanckich AL, 56 wywodziło się z GL lub ZWM, 12 z oddziałów PSzP, 12 z BCh, 8 z AK, 4 z Milicji Ludowej RPPS, 7 z innych organizacji GL PPS, PAL i inne.

W partyzantce AL oprócz Polaków walczyli także zbiegli z niewoli niemieckiej jeńcy radzieccy oraz ukrywający się przed zagładą Żydzi, ale nie stanowili oni znaczących grup, tworząc tylko drużyny, plutony lub co najwyżej kompanie w składzie oddziałów i brygad AL.

Oddziały AL współdziałały przede wszystkim z partyzantką radziecką, często z BCh, czasem także z AK. Wspólnie z BCh i AK wzięły udział w utworzeniu i obronie tzw. "Republiki Pińczowskiej”, czyli obszaru opanowanego przez partyzantów o powierzchni około 800 km², zamieszkanego przez prawie 100 tys. ludzi, położonego w pobliżu przyczółka sandomierskiego.

W lipcu 1944 dowództwo AL podpisało porozumienie o współdziałaniu i współpracy z Korpusem Bezpieczeństwa, zaś we wrześniu 1944 z Polską Armią Ludową. Nawiązano też kontakty organizacyjne z niektórymi okręgami Batalionów Chłopskich i Socjalistycznej Organizacji Bojowej.

Godłem AL był piastowski orzeł, a hymnem pieśń "Gdy naród do boju wystąpił z orężem”. Dewizą organizacji było hasło Za Wolność, Polskę i Lud.

                                     

6. Kadra i uzbrojenie

Kadrę dowódczą stanowili głównie przeszkoleni i awansowani partyzanci w Warszawie, na Lubelszczyźnie i Kielecczyźnie zorganizowano kursy oficerskie, ale też członkowie grup Polskiego Sztabu Partyzanckiego PSzP, oficerowie i podoficerowie rezerwy przedwojennego Wojska Polskiego oraz podoficerowie i oficerowie przechodzący z innych organizacji, m.in. Armii Krajowej, a także byli oficerowie i podoficerowie Brygad Międzynarodowych z doświadczeniem zdobytym w hiszpańskiej wojnie domowej.

Uzbrojenie i sprzęt Armia Ludowa zdobywała przede wszystkim na nieprzyjacielu, ale otrzymywała też od Polskiego Sztabu Partyzanckiego zwłaszcza od lipca 1944 jej zrzuty drogą lotniczą. Łącznie oddziały PSzP i AL otrzymały tą drogą: 4653 pistolety maszynowe, 1417 karabinów, 246 rkm-ów, 82 rusznic ppanc, 49 moździerzy, 8 tys. granatów, 3 mln naboi oraz 16 ton materiałów wybuchowych.

                                     

7. Stopnie wojskowe

Do Armii Ludowej przyjęto podział na stopnie wojskowe używane w Gwardii Ludowej, poza tym dodano stopnie starszych gwardzistów oraz starszych sierżantów, jednak w rozkazach awansów na poszczególne stopnie skrupulatnie omijano te dwie rangi najczęściej starszego gwardzisty. Podobnie jak w GL nie przyjęto stopni podchorążego oraz chorążego, gdyż z założenia ideologicznego AL zrywała z tradycją cenzusu

  • sierżant – naszyta na czapce pod orzełkiem oraz na naramienniku biała litera V
  • plutonowy – naszyte na czapce pod orzełkiem oraz na naramienniku trzy białe belki
  • podporucznik – naszyta na czapce pod orzełkiem oraz na naramienniku biała gwiazdka
  • generał brygady – stopień ten posiadał tylko Naczelny Dowódca Armii Ludowej, Michał Żymierski ps. "Rola”
  • pułkownik – naszyte na czapce pod orzełkiem oraz na naramienniku dwie białe belki i trzy białe gwiazdki
  • kapral – naszyte na czapce pod orzełkiem oraz na naramienniku dwie białe belki
  • starszy sierżant – naszyte na czapce pod orzełkiem oraz na naramienniku dwie białe litery V
  • szeregowy ew. gwardzista – odpowiednik strzelca, ułana, kanoniera w armii polskiej
  • kapitan – naszyte na czapce pod orzełkiem oraz na naramienniku trzy białe gwiazdki
  • podpułkownik – naszyte na czapce pod orzełkiem oraz na naramienniku dwie białe belki i dwie białe gwiazdki
  • major – naszyte na czapce pod orzełkiem oraz na naramienniku dwie białe belki i białą gwiazdka
  • starszy szeregowy ew. starszy gwardzista – naszyta na czapce pod orzełkiem oraz na naramienniku jedna biała belka
  • porucznik – naszyte na czapce pod orzełkiem oraz na naramienniku dwie białe gwiazdki


                                     

8. Przysięga Armii Ludowej

Przysięgam w obliczu Narodu Polskiego, że twardo i do ostatnich sił walczyć będę o jego wyzwolenie i nieugięcie stać będę na straży praw jego. Przysięgam, że wydane mi rozkazy wypełniać będę ściśle i sumiennie. Przysięgam, że dochowam tajemnicy wojskowej i nie zdradzę jej nawet wobec najokrutniejszych tortur.
                                     

9. Działalność bojowa

Armia Ludowa główny wysiłek bojowy, w celu wsparcia Armii Czerwonej na zapleczu frontu radziecko-niemieckiego, skierowała na niszczenie linii komunikacyjnych na obszarze okupowanej Polski, łączności wroga. Ponadto atakowała aparat terroru okupanta obrona ludności cywilnej przed wysiedleniami, organizowała sabotaż w gospodarce, walczyła z ekspedycjami pacyfikacyjnymi i antypartyzanckimi. Odbijano też więźniów. Największa taka akcja AL to atak 12 grudnia 1944 przez oddział J. Gałki, ps. "Kędziora” na obóz pracy karnej w Byczkach koło Skierniewic i uwolnienie 160 więźniów. Największa akcja w dziele zdobywania broni na wrogu to atak 23 marca 1944 grup wypadowych na magazyn uzbrojenia w Markach koło Warszawy i zdobycie w nich 200 karabinów, 10 pistoletów maszynowych i 2 rkm-ów oraz dziesiątków tysięcy naboi.

17 kwietnia 1944 specjalna grupa bojowa przy Sztabie Głównym AL, dowodzona przez ppłk. Jerzego Fonkowicza przeprowadziła wraz z gestapo akcję zdobycia archiwum Delegatury Rządu na Kraj przy ul. Poznańskiej 12. W jej wyniku rozbiciu uległa newralgiczna sieć konspiracji Armii Krajowej, a AL uzyskała dane o przedwojennych agentach policji w szeregach ruchu komunistycznego.

Główną jednak uwagę skupiano na rozwijaniu działalności partyzanckiej w polu.

                                     

9.1. Działalność bojowa Bitwy partyzanckie

14 maja 1944 Bitwa pod Rąblowem – zgrupowanie AL ok. 700 ludzi i oddziałami partyzantki radzieckiej ok. 200-300 ludzi w ogólnej sile ponad 900 ludzi dowodzone przez ppłk Mieczysława Moczara, ps. "Mietek” stoczyły całodzienną bitwę z pięcioma batalionami dywizji SS "Wiking”, realizującymi przeciwpartyzancką operację "Maigewitter”, a później przebiły się z okrążenia.

Od 9 do 25 czerwca 1944 w Lasach Janowskich i Lipskich oraz Puszczy Solskiej na Lubelszczyźnie. W czasie pierwszej fazy operacji Sturmwind I siły niemieckie dowodzone przez dowódcę okręgu wojskowego GG generała S. Haenicke, liczące 25 tys. żołnierzy, wspierane przez czołgi, samochody pancerne, artylerię, lotnictwo po kilku dniach walk okrążyły 14 czerwca nad rzeką Branwią oddziały partyzantki radzieckiej, AL, BCh i stuosobowy oddział AK por. "Konara”. W tej sytuacji dowódcy okrążonych oddziałów zdołali wyłonić wspólne dowództwo na czele z ppłk. Nikołajem Prokopiukiem, któremu podlegało ponad 3 tys. partyzantów. Po całodziennej ciężkiej bitwie toczonej głównie w rejonie Porytowego Wzgórza, nocą, w sposób zorganizowany, zabierając rannych, tabory i ciężki sprzęt, wydostali się z okrążenia i po czterdziestokilometrowym marszu w większości przeszli do Puszczy Solskiej. W bitwie tej zginęło, zmarło z ran albo dostało się do niewoli 200 partyzantów. Niemcy ponieśli większe straty: Wehrmacht 495 zabitych i rannych, nie są znane straty policji, żandarmerii i Kałmuków.

22 czerwca 1944 roku znajdujące się w puszczy oddziały AL i PSzP około 800 partyzantów, dowodzone przez kpt. Ignacego Borkowskiego, ps. "Wicek”, partyzanci radzieccy ponad 2 tys. ludzi, dowodzeni przez ppłk. Prokopiuka oraz stacjonujące tu zgrupowanie AK i BCh około 1 tys. ludzi, dowodzone przez mjr E. Markiewicza, ps. "Kalina”, zostały ponownie okrążone przez wzmocnione siły Niemców, realizujących drugą fazę operacji "Sturmwind II”. Tym razem nie udało się wyłonić wspólnego dowodzenia i uzgodnić współdziałania z AK. Partyzanci AL po całodziennej bitwie przebili się w nocy z 22 na 23 czerwca pod Góreckiem Kościelnym, tracąc około 200 ludzi, za cenę utraty 150 żołnierzy powiodła się także kolejna trzecia próba przebicia wyjścia z okrążenia, tym razem przez zgrupowania radzieckie, podjęta w nocy z 23 na 24 czerwca pod wsią Kozaki. Zgrupowania AK, BCH nie podjęły próby zorganizowanego przebicia się i zostały zniszczone pod Osuchami do 25 czerwca. Większość partyzantów wraz z mjr. "Kaliną” poległa, wszystkich jeńców Niemcy rozstrzelali. Była to największa bitwa partyzancka stoczona na ziemiach polskich w okresie II wojny światowej.

Na przełomie lipca i sierpnia 1944 Brygada AL im. Ziemi Krakowskiej brała udział wraz z oddziałami AK i BCh w walkach o Republikę Pińczowską, staczając bitwy pod Młodzawami i w Skalbmierzu. Samodzielnie stoczyła bitwę pod Baranowem, tuż przed przebiciem się przez linię frontu w okolicy wsi Szklanów.

12 września 1944 pod Ewiną w powiecie radomszczańskim bitwa 3 brygady AL im Bema około 600 partyzantów oraz 15 skoczków z PSzP dowodzonej przez kpt. B. Borutę, ps. "Hanicz” z oddziałami hitlerowskimi liczącymi 6 tys. żołnierzy, wspieranymi przez czołgi, artylerię i lotnictwo, zakończona wyjściem partyzantów z okrążenia.

W dniach 29-30 września pod Gruszką w powiecie koneckim połączone oddziały brygad AL oraz partyzantów radzieckich, w ogólnej sile 1500 partyzantów, dowodzone przez mjr Henryka Połowniaka, ps. "Zygmunt”, po bitwie z hitlerowcami 5 tysięcy żołnierzy wspieranych przez czołgi i artylerię przełamały okrążenie.

Na wcielonych do III Rzeszy ziemiach polskich oddziały AL stoczyły największą bitwę partyzancką pod Pokrytkami w powiecie Ciechanów, 20 sierpnia gdzie dwa bataliony AL starły się z batalionem Waffen-SS wspieranym przez samochody pancerne, własowców, żandarmerię oraz artylerię i lotnictwo.



                                     

9.2. Działalność bojowa Udział AL w powstaniu warszawskim

Mimo sprzeciwu części kierownictwa PPR, które wydało AL rozkaz włączenia się do walk w Warszawie dopiero w przypadku natarcia na stolicę Armii Czerwonej część oddziałów AL walczyło w powstaniu warszawskim. Według różnych danych początkowo brało w nim udział od 270 żołnierzy AL i 120 ludzi z lewicowo-socjalistycznej Polskiej Armii Ludowej, do kilkuset. Najnowsze badania historyczne podają liczbę 500 żołnierzy AL biorących udział w walkach powstańczych. Jednocześnie jeden z dowódców PAL, płk Julian Skokowski, prowadził działania dezinformacyjne ogłaszając jeszcze 31 lipca 1944 nieprawdziwą informację, iż dowództwo AK uciekło z Warszawy, podpisując się pod plakatami z tą informacją jako generał dywizji.

AL oficjalnie przyłączyła się do walk 2 sierpnia na wydany tego dnia rozkaz dowódcy okręgu AL Warszawa-miasto, mjr. Bolesława Kowalskiego, ps. "Ryszard”, wydany w uzgodnieniu z oficerami Sztabu Głównego AL, podporządkowując się taktycznie AK i dokonując mobilizacji swoich zaskoczonych wybuchem sił w Warszawie lewobrzeżnej. Jeszcze we wrześniu 1944 sowieci wysłali do sztabu AL w Warszawie kpt. Iwana Kołosa, mającego informować Stalina o sytuacji w Warszawie, który został zaopatrzony przez NKWD w fałszywe dokumenty na nazwisko Kołosowski i zrzucony 21 września na spadochronie nad miastem.

Pierwszy zwarty oddział AL, zmobilizowany na odgłos strzałów i dowodzony przez ppor. Zbigniewa Paszkowskiego, ps. "Stach”, przystąpił do walk na Woli już wieczorem 1 sierpnia, zaś na Starówce włączyły się tego dnia do walk znajdująca się tam część 3 kompanii batalionu "Czwartaków” z jej dowódcą por. R. Suskim, ps. "Żarłok”, grupa specjalna okręgu warszawskiego AL por. N. Bielińskiego, ps. "Skóra” oraz drużyny, sekcje oraz pojedynczy żołnierze AL. Ostatecznie najsilniejsze zgrupowania AL, walczące w powstaniu, liczące w sumie około 400 żołnierzy, znajdowały się na Woli i Starówce z batalionem "Czwartaków” na czele, dowodzone przez dowódcę okręgu Warszawa-miasto AL mjr. Bolesława Kowalskiego, ps. "Ryszard”, a podporządkowane taktycznie Grupie "Północ” AK. W składzie zgrupowania AL na Starówce walczył też pluton Żydowskiej Organizacji Bojowej ŻOB. Zwarte oddziały AL walczyły też w Śródmieściu, na Żoliborzu i Czerniakowie.

Po śmierci mjr "Ryszarda”, który zginął wraz z innymi członkami sztabu Okręgu Warszawskiego AL pod zwałami zbombardowanego domu przy ul. Freta 16 na Starówce, 26 sierpnia dowództwo AL w Warszawie przejął zastępca szefa Sztabu Głównego AL mjr Józef Małecki, ps. "Sęk”.

26 i 27 sierpnia część oddziałów AL oraz AK bez rozkazu dowództwa powstania warszawskiego wycofała się kanałami na Żoliborz, a 28 sierpnia większość oddziałów AL opuściło tą drogą Warszawę i od tego momentu nie brała udziału w walkach. Dowodzący powstaniem warszawskim gen. Antoni Chruściel potraktował to jako ucieczkę i nakazał zatrzymywanie żołnierzy AL u wylotu kanałów na Żoliborzu i traktowanie ich jako dezerterów. Z grupy 160 ludzi zatrzymanych żołnierzy AL udało się sformować 36-osobowy pluton szturmowy walczący później na barykadzie w rejonie ulic Mostowa-Boleść.

15 września AL wraz z Korpusem Bezpieczeństwa KB i Polską Armią Ludową PAL utworzyła Połączone Siły Zbrojne AL, PAL i KB, a mjr Małecki został szefem sztabu ich dowódcy – płk Skokowskiego z PAL.

30 września Żoliborz skapitulował. Tymczasem kilkudziesięciu osobowa grupa żołnierzy Armii Ludowej nie zdecydowała się na kapitulację i wieczorem dotarła na brzeg Wisły. 28 osobom udało się przedostać na Pragę, reszta się rozproszyła.

Poza oddziałami zwartymi AL, pojedynczy żołnierze, sekcje i drużyny AL, ZWM i Milicji Ludowej RPPS walczyły także w składzie oddziałów AK, nie ujawniając na ogół swojej przynależności organizacyjnej, a część żołnierzy znalazła się także w PAL.

Dwóch oficerów warszawskiej AL: por. Edwin Rozłubirski, ps. "Gustaw” i por. Jan Szelubski, ps. "Leszek”, zostało odznaczonych przez gen. "Bora” Komorowskiego orderem Virtuti Militari, a kilku Krzyżami Walecznych.

                                     

9.3. Działalność bojowa Obrona Republiki Pińczowskiej

Mimo konfliktu z Armią Krajową i rządem londyńskim, Armia Ludowa współuczestniczyła w utworzeniu i obronie tzw. Republiki Pińczowskiej. Republika była terenem o powierzchni około 800 km², zamieszkanego przez prawie 100 tys. ludzi, położonego w pobliżu przyczółka sandomierskiego, przejściowo wyzwolonym w okresie od 24 lipca do 12 sierpnia 1944 przez wspólny wysiłek zbrojny AK, AL i Batalionów Chłopskich. Z oddziałów AL na terenie republiki sformowano 1 Brygada Armii Ludowej Ziemi Krakowskiej im. Bartosza Głowackiego. Reprezentantem AL i BCh we władzach republiki była "Pińczowska Konspiracyjna Powiatowa Rada Narodowa”, która współrządziła wyzwolonym rejonem wspólnie z delegatem powiatowym Rządu RP na Uchodźstwie i komendantem obwodu AK.

                                     

9.4. Działalność bojowa Powstanie Wojska Polskiego

Rozkazem nr 1 Naczelnego Dowódcy WP gen. Michała Roli-Żymierskiego i szefa sztabu płk. Mariana Spychalskiego z 29 lipca 1944 roku, z połączenia Armii Ludowej i Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR 1943-1944 utworzono Wojsko Polskie. Pozostałe jeszcze za linią frontu oddziały partyzanckie AL używały albo dotychczasowej nazwy albo formalnej nazwy – "Oddziały Partyzanckie Wojska Polskiego”.

                                     

9.5. Działalność bojowa Epilog

Późną jesienią 1944 część oddziałów i brygad partyzanckich AL przebiła się na tereny wyzwolone, a pozostałe skadrowały swoje stany w związku z nadchodzącym okresem zimowym, niepomyślnym dla partyzantki. W wyniku styczniowej ofensywy Armii Czerwonej, kiedy już z całego obszaru przedwojennej Polski usunięto okupanta niemieckiego, Okręgi i skadrowane oddziały partyzanckie AL zakończyły działalność do końca stycznia 1945.

Od momentu swojego powstania 1 stycznia 1944 AL przeprowadziła w sumie 1550 akcji zbrojnych przeciwko okupantowi, w tym 774 wymierzonych w transport i łączność, 117 akcji na drogach i mostach, 21 uderzeń na urządzenia łączności), 220 akcji przeciwko aparatowi terroru, 190 wymierzonych w obiekty gospodarki i administracji. Stoczono 380 walk z siłami Wehrmachtu, SS i policji, z których kilka nosiło charakter dużych bitew partyzanckich.

Na terenach wyzwolonych żołnierze Armii Ludowej wstępowali do "odrodzonego” Wojska Polskiego, stanowili także główną grupę zasilającą szeregi tworzonej Milicji Obywatelskiej, byłych AL-owców kierowano również do służby w Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego i Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Niektórzy z weteranów AL znaleźli się w szeregach drugiej konspiracji.

Przy Zarządzie Głównym Związku Kombatantów RP i Byłych Więźniów Politycznych działa Rada Krajowa Żołnierzy Armii Ludowej. Jej pierwszym przewodniczącym był płk Tadeusz Szymański, obecnie funkcję tą pełni płk Józef Karbownik.

                                     

10. Kontrowersje

W 2007 rozgorzał spór wokół projektu nowelizacji obecnego prawa kombatanckiego. Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych przygotował nowelizację dotychczasowych zapisów dotyczących kombatantów, który w pierwszej połowie tegoż roku miał trafić do Sejmu RP. Zakładał on odebranie uprawnień kombatanckich osobom służącym w Armii Czerwonej lub polskich organizacjach podziemnych, których działania były wymierzone w suwerenność, niepodległość i integralność Rzeczypospolitej Polskiej. Ich wykaz sporządził Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wraz z Instytutem Pamięci Narodowej zaliczając do nich m.in. PPR i jej formacje zbrojne, Gwardię Ludową i Armię Ludową. Według autorów projektu taka działalność, jako niezwiązana z walką o niepodległość Polski, nie powinna być honorowana specjalnymi przywilejami kombatanckimi. Projekt miał symboliczny charakter, gdyż większość żołnierzy AL i GL pod koniec II wojnie światowej i po jej zakończeniu wstąpiła do Wojska Polskiego, Milicji Obywatelskiej oraz innych formacji, a proponowane zmiany nie ograniczały uprawnień kombatanckich wynikających z członkostwa w tych organizacjach.

W marcu 2007 Rada Krajowa Żołnierzy Armii Ludowej w wydanym oświadczeniu oprotestowała projekt, żądając wycofania z niego kontrowersyjnych zapisów i uznała je za skandaliczne. Płk Tadeusz Szymański, przewodniczący Rady Krajowej Środowiska Żołnierzy Armii Ludowej, nie wykluczył pozwania autorów projektu do sądu. Ze względu na samorozwiązanie się Sejmu V kadencji projekt nie został rozpatrzony. 3 września 2007 r. Rada Legislacyjna Sejmu RP wyraziła kilka zastrzeżeń dotyczących proponowanych zmian w projekcie, zaznaczając, iż po niezbędnych poprawkach projekt nadaje się jednak do dalszych prac legislacyjnych.

W tymże 2007 Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN w Poznaniu prowadziła jeszcze kilkuletnie śledztwo w sprawie zamordowania w dniu 4 maja 1944 w Owczarni przez oddział Armii Ludowej, 18 żołnierzy z 15 Pułku Piechoty Armii Krajowej "Wilków” i usiłowania zabójstwa 13 innych mord w Owczarni. Propaganda okresu PRL przez długi okres twierdziła, że było odwrotnie. Instytut Pamięci Narodowej w lipcu 2007 umorzył postępowanie w tej sprawie z powodu dużego dystansu czasowego, śmierci potencjalnych świadków i braku dostatecznych dowodów potwierdzających popełnienie zbrodni przeciwko ludzkości. Takie postanowienie otrzymał ostatni żyjący żołnierz oddziału AK, który uczestniczył w tym wydarzeniu – Edward Szanc-Leźnicki, ps. "As”.

Od 2001 toczył się także proces przeciwko członkowi Rady Krajowej Żołnierzy AL – Stanisławowi Supruniukowi, zwanemu "katem Rzeszowszczyzny”.

W ocenie Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu nazwa ulicy/placu imienia Armii Ludowej powinna zostać zmieniona jako wypełniająca normę art. 1 Ustawy o zakazie propagowania komunizmu. Natomiast Piotr Osęka profesor w Instytucie Studiów Politycznych PAN uważa, że opinia Instytutu Pamięci Narodowej nie znajduje oparcia ani w powszechnie dostępnej wiedzy historycznej, ani w ustaleniach nauk społecznych

                                     

11. Pisma wydawane przez AL

  • "Instruktor dla Propagandzistów w Armii Ludowej”
  • "Gwardzista” – dwutygodnik, organ prasowy Sztabu Głównego AL
  • "Armia Ludowa” – centralny organ prasowy AL, wydawany w Warszawie pierwszy numer wydany 1 lutego 1944 roku, dwutygodnik w czasie powstania dziennik
  • "Tygodniowy Przegląd Prasowy” – tygodnik Oddziału II, Informacji Sztabu Głównego AL
  • "Wiadomości Radiowe”
  • "Uczymy się walczyć” – miesięcznik szkoleniowo-instruktażowy
                                     

12. Upamiętnienie

  • Walki partyzantów polskich walczących w Armii Ludowej zostały upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie, napisem na jednej z tablic po 1945 r. "ARMIA LUDOWA”.
  • W roku 1987 imię "Armia Ludowa” nadano statkowi zbudowanemu w Stoczni Szczecińskiej im. A. Warskiego, eksploatowanemu następnie przez Polską Żeglugę Morską. W 2015 roku jednostkę przeznaczono do wycofania z eksploatacji.

Użytkownicy również szukali:

armia ludowa co to, armia ludowa w powstaniu warszawskim, orzeł armii ludowej, polska armia ludowa,

...
...
...