Poprzednia

ⓘ Mamelucy




Mamelucy
                                     

ⓘ Mamelucy

Mamelucy – niewolnicy państwowi, niewyznający pierwotnie islamu i pochodzący spoza państw islamskich. Kupowani byli przez muzułmańskich władców i sprowadzani do ich władztw, nawracani na islam i szkoleni w walce, w celu uformowania z nich doborowych oddziałów wojskowych. Niekiedy, zwłaszcza na początku istnienia instytucji w kalifacie Abbasydów, ale i w egipskim sułtanacie mameluków, mamelukami zostawali również jeńcy wojenni.

Instytucja mameluków powstała w IX wieku w kalifacie Abbasydów, lecz kojarzona jest głównie z mamelukami rządzącej w Egipcie dynastii Ajjubidów, którzy obalili rodzinę panującą i założyli sułtanat mameluków 1250. Sułtanat ten istniał aż do podboju Egiptu przez Selima Okrutnego z dynastii Osmanów w 1517 roku. Mimo upadku ich państwa w Egipcie instytucja mameluków przetrwała aż do ich eksterminacji przez Muhammada Alego w roku 1811. Mamelucy doszli również do wielkiego znaczenia w muzułmańskich Indiach, gdzie tuż po podboju muzułmańskim zainicjowali w Sułtanacie Delhijskim rządy tzw. "dynastii niewolniczej” 1206–1290.

Mamelucy Abbasydów na ogół wywodzili się z Azji Środkowej i byli przeważnie pochodzenia tureckiego. Tureckiego bądź turkmeńskiego pochodzenia byli również mamelucy w sułtanacie delhijskim. Mamelucy egipscy pochodzili natomiast pierwotnie głównie z terenów na północ od Morza Czarnego i wywodzili się przeważnie z tureckiego plemienia Kipczaków, czyli Połowców, później jednak głównym terenem rekrutacji mameluków stał się Kaukaz, a najczęściej spotykanymi wśród mameluków narodowościami stali się Czerkiesi i Gruzini.

Stanowili oni własność państwa, stąd ich nazwa: mamelucy = niewolnicy państwowi. Armia mamelucka była bardzo dobrze wyszkolona i zdyscyplinowana i przez wielu znawców uważana jest za jedną z najlepszych formacji zbrojnych w historii. Szczególną sławę zdobyła ciężka jazda mameluków egipskich. Mamelucy odnosili wiele zwycięstw nad krzyżowcami i nawet nad postrachem ówczesnego świata, Mongołami. Do czasu stawiali też opór Osmanom. Dopiero zastosowanie nowoczesnej artylerii pozwoliło Imperium Osmańskiemu na złamanie siły militarnej egipskich mameluków. Stan liczebny żołnierzy mameluckich w Egipcie ocenia się na maksymalnie 24 tysięcy ludzi początek XIV wieku. Przy czym roczny import mężczyzn-niewolników w wieku 10-20 lat szacuje się na 2 tysiące. W połowie wieku XV ogólna liczba mameluków w Egipcie spadła do 4 tys.

                                     

1. Dynastia niewolnicza w Delhi 1206–1290

Mamelucy utworzyli w roku 1206 pierwszy sułtanat w Delhi rozpoczynając epokę państw muzułmańskich w Indiach. Pierwszym sułtanem ogłosił się Qutb al-Din Aibak, który był wcześniej niewolnikiem Muhammada Ghoriego, afgańskiego władcy i zdobywcy północnych Indii. W uznaniu talentów i zasług Aibaka Muhammad uczynił go wicekrólem na nowo zdobytych obszarach indyjskich. Po śmierci swego protektora Aibak uniezależnił się od władców Afganistanu i utworzył nowe państwo ze stolicą w Delhi. Rządy dynastii niewolniczej nie były stabilne, a ciągłe uzurpacje osłabiały władzę centralną. Mimo tego państwo zdołało przetrwać i władza muzułmanów w północnych Indiach została ugruntowana. Wśród mameluków rządzących w tym czasie w Delhi znajduje się jedyna kobieta-muzułmanka jaka objęła realne rządy w Indiach. Była to Razzija, córka sułtana Iltumysza, która rządziła w latach 1236–1240. System rządów mameluckich w Delhi nie okazał się jednak tak trwały, jak w Egipcie i w końcu rywalizację o władzę wygrali afgańscy możni, którzy utworzyli w sułtanacie delhijskim kilka własnych dynastii.

                                     

1.1. Dynastia niewolnicza w Delhi 1206–1290 Władcy delhijscy z dynastii niewolniczej

  • Rukn ud-din Firuz 1236
  • Nasir-ud-din Mahmud 1246–1266
  • Shams ud-din Iltutmysz 1211–1236
  • Razijja ud-din Sultana 1236–1240
  • Muizz ud-din Bahram 1240–1242
  • Muiz-ud-din Kaikubad 1287–1290
  • Ghijas ud-din Balban 1266–1287
  • Qutb al-Din Aibak 1206–1210
  • Aram Szach 1210–1211
  • Ala ud-din Masud 1242–1246
                                     

2. Egipt mameluków 1250–1517

Mamelucy zdobyli władzę w Egipcie w 1250 roku, po obaleniu kurdyjskiej dynastii Ajjubidów. 2 maja 1250 mameluk Bajbars podburzył innych żołnierzy, którzy zdobyli pałac sułtana Turanszaha i go zabili, na tronie osadzono dziecko – Kamila, w którego imieniu władzę sprawowali sułtanka Szadżar ad-Durr i mameluk Turkmen Ajbak, który został jej mężem. W 1257 sułtanka otruła swego męża, za co została uwięziona, a w 1259 mameluk Kutuz zażądał złożenia sobie przysięgi na wierność, co też dwór uczynił.

W wyniku walk wewnętrznych wyłoniły się dwie mameluckie dynastie władców: początkowo przewagę miała "dynastia” pochodzących ze stepów czarnomorskich, kipczackich Turków Bahrytów 1250–1381, później władzę objęła "dynastia” kaukaskich Czerkiesów Burdżytów 1381–1517).

Państwo mameluków zostało podbite w 1517 roku przez Turków osmańskich, jednak mamelucy zachowali swoje ziemie i przywileje. W XVIII wieku w czasie osłabienia imperium osmańskiego ponownie zdobyli władzę w Egipcie, ale na krótko. W 1798 roku zostali pokonani przez Napoleona I. W 1808 odebrano im ziemię i całkowicie utracili władzę, a następnie w 1811 zostali wyniszczeni przez paszę Muhamada Alego.



                                     

2.1. Egipt mameluków 1250–1517 Bahryci

  • Al-Muzaffar Bajbars 1309–1310
  • As-Salih Isma’il 1342–1345
  • Al-Muzaffar Kutuz 1259–1260
  • An-Nasir Ahmad 1342
  • Al-Muzaffar Hadżdżi 1346–1347
  • An-Nasir Hasan 1354–1361 po raz drugi
  • As-Salih 1351–1354
  • As-Salih al-Mansur Hadżdżi 1381–1382 po raz pierwszy
  • As-Sa’id Baraka Chan 1277–1279
  • Al-Mansur Ali 1377–1381
  • Al-Adil Salamisz 1279
  • Al-Mansur Ali 1257–1259
  • Al-Mansur Abu Bakr 1341
  • Al-Mansur Ladżin 1296–1299
  • An-Nasir Muhammad 1310–1341 po raz trzeci
  • Al-Aszraf Kudżuk 1341–1342
  • An-Nasir Muhammad 1299–1309 po raz drugi
  • Al-Mansur Kalawun 1279–1290
  • Al-Mansur Muhammad 1361–1363
  • Al-Aszraf Szaban 1363–1377
  • Al-Kamil Szaban 1345–1346
  • An-Nasir Hasan 1347–1351 po raz pierwszy
  • Al-Aszraf Chalil 1290–1293
  • Az-Zahir Bajbars 1260–1277
  • An-Nasir Muhammad 1293–1294 po raz pierwszy
  • Al-Mu’izz Ajbak 1250–1257
  • Al-Adil Kitbuga 1294–1296
                                     

2.2. Egipt mameluków 1250–1517 Burdżyci

  • Al-Adil Tumanbaj 1501
  • Al-Aziz Jusuf 1437–1438
  • Al-Aszraf Barsbaj 1422–1437
  • Az-Zahir Czakmak 1438–1453
  • Al-Mansur Abd-al-Aziz 1405
  • Al-Muzaffar Ahmad 1421
  • Az-Zahir Chuszkadan 1461–1467
  • Az-Zahir Kansuh 1498–1500
  • Az-Zahir Timurbugha 1467–1468
  • Az-Zahir Jalbaj 1467
  • Al-Aszraf Tumanbaj 1516
  • Az-Zahir Tatar 1421
  • Al-Aszraf Kansuh al-Ghauri 1501–1516
  • Az-Zahir Barkuk 1382–1389 po raz pierwszy
  • Al-Aszraf Kajtbaj 1468–1496
  • An-Nasir Faradż 1399–1405 po raz pierwszy
  • Az-Zahir Barkuk 1390–1399 po raz drugi
  • As-Salih Muhammad 1421–1422
  • Al-Muajjad Ahmad 1461
  • Al-Muajjad Szajch 1412–1421
  • Al-Aszraf Inal 1453–1461
  • An-Nasir Muhammad II 1496–1498
  • Al-Mustain 1412 abbasydzki kalif w Kairze, ogłoszony sułtanem
  • As-Salih al-Mansur Hadżdżi 1389–1390 po raz drugi Bahryta
  • An-Nasir Faradż 1405–1412 po raz drugi
  • Al-Aszraf Dżanpulat 1500–1501
  • Al-Mansur Usman 1453