Poprzednia

ⓘ Aleksandreida




Aleksandreida
                                     

ⓘ Aleksandreida

Pierwsza wersja Romansu powstała prawdopodobnie w Aleksandrii w epoce hellenistycznej, choć najwcześniejsze zachowane redakcje pochodzą z późnej starożytności. Autorstwo Romansu przypisywano w starożytności Kallistenesowi, nadwornemu historykowi Aleksandra Wielkiego, choć fakt, że w Romansie znajduje się scena śmierci Aleksandra dowodzi, że jest to niemożliwe Kallistenes zmarł przed Aleksandrem. Anonimowego autora Romansu często nadal nazywa się pseudo-Kallistenesem.

Dzieło zachowane jest do dzisiaj w kilkunastu redakcjach ich rozpiętość czasowa waha się między IV a XVI w. greckich, łacińskich, armeńskich i syriackich, a także w większości wernakularnych języków europejskich. Od IX wieku utwór był kilkakrotnie przekładany na łacinę; największe jednak zainteresowanie wzbudziło tłumaczenie archiprezbitera Leona z Neapolu ok. X/XI wiek pt. Historia Alexandri Magni regis Macedonie de preliis. Zostało wydrukowane w 1473.

W Polsce utwór znany od XIII wieku, zaś po raz pierwszy przetłumaczony został w 1510 przez Leonarda z Bończy. W druku pojawił się dopiero w 1920 pod tytułem Historia Aleksandra Wielkiego króla Macedońskiego o walkach tom 9. "Prac filozoficznych". W 1550 ukazało się drukiem drugie polskie tłumaczenie łacińskiego pierwowzoru – Historia o żywocie Aleksandra Wielkiego, wznawianie do XVIII wieku.

                                     

1. Charakterystyka

Romans o Aleksandrze, choć ma rzekomo być dziełem historyka Kallistenesa, nie ma charakteru dzieła historycznego. Zawiera w dużej części materiał legendarny, opisując spotkania Aleksandra z mitycznymi bestiami i postaciami Talestris, królowa Amazonek, podróże do baśniowych krain ziemia wiecznej ciemności, zejście na dno oceanu i cudowne czyny i wydarzenia. Duże znaczenie mają wszelkiego rodzaju proroctwa i wróżby.

Tekst Romansu jest niejednorodny gatunkowo: obok partii typowo narracyjnych zawiera elementy epistolograficzne listy Aleksandra do matki Olimpias, listy do Arystotelesa. Ważnym składnikiem dzieła są ekskursy o charakterze etnograficznym w starożytnym znaczeniu tego słowa - opisy ziem i ludów odwiedzonych przez Aleksandra i jego żołnierzy.

Wartość historyczna Romansu jest niewielka, choć np. opisy wyprawy perskiej uważane są przez uczonych za oparte na faktach. Rola Romansu w dziejach kultury europejskiej związana jest przede wszystkim z jego wpływem na rozwój literatur narodowych; wpływy Romansu widać choćby w całym gatunku romansu rycerskiego; por. poczęcie Aleksandra i poczęcie króla Artura. Motywy przejęte z Romansu pojawiają się powszechnie w literaturze i kulturze europejskiej. To właśnie ten tekst utrwalił legendarny obraz Aleksandra Wielkiego jako idealnego władcy, wzoru dobrego króla. W Romansie bardzo często pojawiają się niekonsekwencje historyczne i anachronizmy np. Aleksander w orientalnych wersjach jest wzorowym muzułmaninem, w europejskich bogobojnym wyznawcą chrześcijaństwa. Przekaz tradycji Romansu w kulturze Europy i Orientu jest znakomitym przykładem tendencji synkretycznych i przenikania się rozmaitych kultur. Podsumowując kulturowe znaczenie i charakter Romansu, jeden z najwybitniejszych znawców tematu, R. Stoneman, napisał: "Najlepszą współczesną analogią wydaje się nie literatura, a film. Romans o Aleksandrze to Ewangelia Aleksandra sfilmowana przez Cecilea B. DeMillea".

                                     

2. Wydania przekładów i literatura

  • Gosman, Martin, "Le roman de toute chevalerie et le public visé: la légende au service de la royauté". In Neophilologus 72, 1988, s. 335-343.
  • Nowotka Krzysztof przekład, wstęp i komentarz, "Fontes Historiae Antiquae XIV: Pseudo-Kallistenes, Romans o Aleksandrze", UAM 2014, ​ISBN 978-83-232-2020-6 ​.
  • Wolohojian, A. H., The Romance of Alexander the Great by Pseudo-Callisthenes przekład wersji armeńskiej, Columbia University Press, 1969.
  • Stoneman, Richard przekł. i wydanie, The Greek Alexander Romance. New York: Penguin 1991, ​ISBN 0-14-044560-9 ​.
  • Krystyna Secomska: Legenda Aleksandra Wielkiego w "Pantheonie" sandomierskim z 1335 roku. Wrocław 1977.
  • Cary, G., The Medieval Alexander, Cambridge, 1956
  • Budge, E. A. W., The History Of Alexander The Great Being The Syriac Version Of The Pseudo-Callisthenes, Cambridge University Press, 1889.
  • Harf-Lancner, Laurence przekł. i komentarz, Armstrong and al. wydawcy 1994. Le roman dAlexandre, Livre de poche. ​ISBN 2-253-06655-9 ​.
  • Gosman, Martin, La légende dAlexandre le Grand dans la littérature française du douzième siècle. Rodopi, 1997. ​ISBN 90-420-0213-1 ​.
  • Boyle, J. A., "The Alexander Romance In The East And West", Bulletin Of The John Rylands University Library Of Manchester, 1977, Volume 60, s. 19-20.
  • Gero, S., "The Legend Of Alexander The Great In The Christian Orient", Bulletin Of The John Rylands University Library Of Manchester, 1993, Volume 75.
  • Gosman, Martin, "Le roman dAlexandre et les "juvenes": une approche socio-historique". In Neophilologus 66, 1982, s. 328-339.
  • Southgate, Minoo przekł., Iskandarnamah: a Persian medieval Alexander-romance. New York: Columbia Univ. Press, 1978. ​ISBN 0-231-04416-X ​.
                                     
  • a kopiowany w XIV i XV. Dzieło to, wywodzące się z greckiego tekstu Aleksandreida przypisywanego Kallistenesowi, opowiadało o czynach Aleksandra Wielkiego
  • Roman d Alexandre - przekład zbiorów historii o Aleksandrze Wielkim pt. Aleksandreida po 1455, Wiedeń, Austriacka Biblioteka Narodowa, Cod.2533 Godzinki
  • Aleksander Macedoński stał się ulubionym bohaterem niezliczonej ilości Aleksandreid Krasicki szczególniej intere sował się czynami wielkiego bohatera i
  • funkcjonowała jako Opowieść o zburzeniu Jerozolimy zaś na przełomie XI - XII w. Aleksandreida Odrębny charakter miały zbiory sentencji i aforyzmów lub wiadomości
  • 1250 średniowiecznych rękopisów europejskich m.in. Psałterz Eadwina i Aleksandreidę z XIII w. oraz rękopis Widzenia o Piotrze Oraczu z XIV w. ponad 750