Poprzednia

ⓘ Karlsruhe




Karlsruhe
                                     

ⓘ Karlsruhe

Karlsruhe – miasto na prawach powiatu w południowo-zachodnich Niemczech, w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia. Siedziba rejencji Karlsruhe, regionu Mittlerer Oberrhein oraz powiatu Karlsruhe do którego miasto jednak nie należy. Leży na Nizinie Górnoreńskiej, nad rzekami Ren, Alb i Pfinz, na wysokości 115 m.

                                     

1. Historia

Nazwa miasta pochodzi od imienia margrabiego Badenii, Karola Wilhelma von Baden-Durlach, który założył je w 1715 w lesie Hardt.

Miasto zostało założone w sposób niezwykle geometryczny w klasycznym układzie gwiaździstym – w centrum wielkiego koła usytuowano środkową wieżę pałacu, która równocześnie była osią widokową dla rozchodzących się promieniście 32 alei – z tego dziewięć stanowiących razem kąt prosty wyznaczyło ulice miasta, a resztę stanowiły aleje parkowe. Koncentryczny układ ulic w centrum miasta zachował się do dzisiaj.

W latach 1724–1918 było miastem rezydencjonalnym władców Badenii, którzy wcześniej mieli siedzibę w pobliskim Durlach. Całkowicie sztuczna lokacja miała na początku problemy z przyciągnięciem planowanej liczby osadników, wprowadzono zatem ulgi podatkowe dla nowych mieszkańców. W 1745 Karlsruhe uzyskało prawa miejskie. Do 1945 było stolicą Badenii, następnie znalazło się wraz z jej północną częścią w kraju Wirtembergia-Badenia, zaś w 1952 w Badenii-Wirtembergii.

Po 1801 nastąpiło pierwsze rozszerzenie miasta na południe i wytyczenie nowego rynku. Ekspansja terytorialna Badenii i podniesienie do rangi wielkiego księstwa na początku XIX wieku, a także powstanie od 1844 węzła kolejowego dały podstawy do szybkiego rozwoju miasta. Zbudowano port rzeczny i pierwszy stały most na Renie. Powstały cztery duże przedmieścia, a dwa sąsiednie miasta zostały przyłączone odgórną decyzją władz rejencji: Mühlburg na zachodzie w 1885 i Durlach na wschodzie w 1939 r. Po reformie administracyjnej w 1972 wchłonięte zostało także miasto Grötzingen. Silny rozwój zabudowy wymusił w 1913 przebudowę linii kolejowych i przeniesienie dworca o około 2 km na południe.

Już w XIX wieku Karlsruhe było znaczącym w Europie ośrodkiem naukowym, swoje pionierskie badania nad falami elektromagnetycznymi prowadził tu Heinrich Hertz. Znany jest też wynalazca prymitywnego roweru oraz drezyny kolejowej Karl Drais Freiherr von Sauerbronn. W 1860 w mieście odbył się zjazd chemików, który na wniosek Stanislao Cannizzaro zatwierdził definicję molekuły.

Na początku XIX w. w Karlsruhe zebrał się pierwszy współczesny parlament w Niemczech. Wiosna Ludów w 1848 i rewolucja w 1918 r. miały w samym mieście stosunkowo łagodny przebieg.

W 1916 r. w mieście nastąpił pierwszy w historii nalot bombowy na cele wyłącznie cywilne – francuskie samoloty zaatakowały miasto w odwecie za wcześniejszy nalot na zakłady w Bar-le-Duc. Głównym celem był m.in. namiot cyrkowy przy jednej z głównych ulic – Ettlinger Straße. W wyniku bombardowania oraz paniki zginęło 85 dzieci i 34 dorosłych, a 169 osób odniosło rany.

Po I wojnie światowej, na skutek utraty Alzacji przez Niemcy, miasto podupadło gospodarczo. W II wojnie światowej miasto zostało silnie zniszczone przez nocne bombardowania alianckie, ze względu na charakterystyczny rzut stanowiło łatwy cel i punkt orientacyjny dla lotnictwa. Szczególnie ucierpiało zabytkowe centrum miasta.

Po wojnie miasto znalazło się w amerykańskiej strefie okupacyjnej. Szybko przystąpiono do odbudowy. Nastąpił znaczny rozwój gospodarczy miasta. Powojenny przyrost liczby mieszkańców wynosi około 100 tys. i jest związany także z napływem przesiedleńców, głównie ze Śląska. Powstały dzielnice Waldstadt i Oberreut. Do 1995 w mieście znajdował się duży garnizon amerykański z lotniskiem wojskowym. Dawne osiedle amerykańskie przekształcono następnie w dzielnicę Nordstadt.

W latach 70. XX wieku miastem wstrząsnęły akcje terrorystyczne Rote Armee Fraktion. W 1980 w Centrum Kongresowym w Karlsruhe odbył się kongres założycielski partii Die Grünen.

                                     

2. Gospodarka

Miasto jest dużym ośrodkiem przemysłowym. Zlokalizowany jest tu przemysł maszynowy, metalowy, środków transportu Michelin, precyzyjny PhysikInstrumente – producent urządzeń pomiarowych, elektrotechniczny i elektroniczny Siemens AG, Robert Bosch GmbH, chemiczny L’Oréal i farmaceutyczny Pfizer, poligraficzny, odzieżowy i spożywczy. W ostatnich latach następuje rozwój przedsiębiorstw informatycznych. Znajduje się tutaj rafineria ropy naftowej MiRO rurociągi Genua – Karlsruhe i Ingolstadt – Karlsruhe.

W Karlsruhe siedzibę ma kilkanaście banków i towarzystw ubezpieczeniowych. Miasto ma centrum kongresowe i tereny targowe.

                                     

3.1. Transport Drogi

Na południowy wschód od centrum znajduje się trójkąt autostrad A5 Frankfurt nad Menem – Bazylea i A8 Karlsruhe – Stuttgart – Monachium. Na południe od centrum miasta przebiega droga szybkiego ruchu, tzw. "południowa styczna” Südtangente, łącząca trójkąt autostrad z zaczynającymi się na zachód od Renu autostradami A65 do Ludwigshafen am Rhein oraz A35 do Strasburga i Paryża. Na Südtangente leży najdalej w górę rzeki położony całości w Niemczech most na Renie Rheinbrücke Maxau.

                                     

3.2. Transport Kolej

Karlsruhe to duży węzeł kolejowy z dworcem towarowym, zbiegają się tu linie z Heidelbergu do Bazylei pierwsza kolej badeńska, linia bezpośrednia z Mannheim i przez Forchheim do Rastatt tzw. kolej strategiczna, linia do Stuttgartu przez Pforzheim doliną Pfinzu, linia do Heilbronnu przez Bretten i do Landau in der Pfalz.

Dworzec Karlsruhe Hauptbahnhof ma 14 peronowych torów przelotowych i 1 czołowy.

                                     

3.3. Transport Żegluga śródlądowa

Karlsruhe jest ważnym portem śródlądowym, czwartym co do wielkości w Niemczech przeładunek 10.3 mln t – 1988. Ma port naftowy z jednym basenem i uniwersalny port drobnicowo-masowy z pięcioma basenami. W okresie letnim po Renie kursuje statek wycieczkowy Karlsruhe.

                                     

3.4. Transport Publiczny transport zbiorowy

W Karlsruhe ma swoje centrum rozwinięta i pierwsza na świecie sieć dwusystemowego tramwaju regionalnego Albtal-Verkehrs-Gesellschaft AVG z liniami m.in. do Pforzheim, Baden-Baden, Freudenstadt i Heilbronn. Tramwaj dwusystemowy ma siedem linii, ponadto Albtalbahn jest koleją zelektryfikowaną w systemie tramwajowym. Deutsche Bahn obsługuje jedną linię klasycznej S-Bahn do Heidelbergu i Spiry.

Od 1877 r. w Karlsruhe jeżdżą tramwaje, od 1901 elektryczne. Po wojnie uniknięto zamykania linii, co praktykowano w wielu niemieckich miastach. Obecnie miasto ma siedem linii tramwajów miejskich 1-6 i 8 i dziewięć linii podmiejskich, obsługiwanych przez Verkehrsbetriebe Karlsruhe.

Rola autobusów w mieście sprowadza się do dowozów w obrębie dzielnic do linii bardzo rozbudowanej sieci tramwajowej.

Transport miejski w Karlsruhe koordynowany jest przez Karlsruher Verkehrsverbund KVV, czyli stowarzyszenie jednostek administracji publicznej zamawiających usługi przewozowe oraz wykonujących je przewoźników.



                                     

4. Polityka i kultura

Karlsruhe stanowi siedzibę niektórych centralnych organów politycznych Niemiec, w tym Sądu Najwyższego Bundesgerichtshof i Federalnego Trybunału Konstytucyjnego Bundesverfassungsgericht. Stanowi stolicę rejencji Karlsruhe. W mieście znajdują się również centrale kilku przedsiębiorstw przemysłowo-handlowych i banków. Miasto jest również ośrodkiem turystycznym. Znajdują się tutaj muzea, teatry, oraz ogrody: botaniczny i zoologiczny. Biblioteki: miejska i krajowa o rozbudowanym księgozbiorze m.in. rękopis Pieśni o Nibelungach z XIII wieku pochodzący z Donaueschingen. Duży zespół parkowo-leśny na północy miasta.

                                     

5. Oświata i nauka

W Karlsruhe mają siedzibę uczelnie:

  • Staatliche Hochschule für Gestaltung Karlsruhe – Wyższa Szkoła Projektowania założona w 1992 r.
  • Hochschule Karlsruhe – Technik und Wirtschaft – uczelnia techniczna założona 1878 r.
  • Duale Hochschule Baden-Württemberg Karlsruhe założona w 1979 r.
  • Hochschule für Musik Karlsruhe – uczelnia muzyczna w zamku Gottesaue
  • Pädagogische Hochschule Karlsruhe – uczelnia pedagogiczna; wspólny kampus z Hochschule Karlsruhe – Technik und Wirtschaft
  • Staatliche Akademie der Bildenden Künste Karlsruhe – akademia sztuk pięknych założona w 1854 r.
  • Karlsruher Institut für Technologie – uniwersytet założony w 1825 r. – najstarsza niemiecka uczelnia o profilu technicznym, przekształcony niedawno poprzez asymilację ośrodków badawczych

Do lat 90. XX w. w Karlsruhe znajdował się niemiecki ośrodek badań nad energią jądrową. W mieście mają siedzibę liczne placówki naukowo-badawcze, np. Towarzystwo Fraunhofera, Bundesforschungsinstitut für Ernährung und Lebensmittel Federalny Urząd do Spraw Żywności i Artykułów Spożywczych.



                                     

5.1. Oświata i nauka Węzeł Wiedzy i Innowacji EIT

Karlsruhe jest jednym z centrów Węzła Wiedzy i Innowacji Sustainable Energy Europejskiego Instytutu Technologicznego W projekcie uczestniczą też uczelnie i przedsiębiorstwa z Hiszpanii, Holandii, Francji, Polski polskim koordynatorem projektu jest krakowska AGH i Szwecji. Udział w projekcie pozwala na tworzenie zupełnie nowych technologii i ich transfer do biznesu na ogromną skalę. Na badania wykorzystywane w biznesie przypadnie 120 mln euro rocznie.

Centra Węzła Wiedzy i Innowacji – KIC Inno Energy: CC Germany: Karlsruhe, CC Alps Valleys: Grenoble, CC Benelux: Eindhoven/Leuven, CC Iberia: Barcelona, CC PolandPlus: Kraków, CC Sweden: Sztokholm

                                     

6. Zabytki

  • mennica – 1826–1827, Friedrich Weinbrenner
  • dawna kaplica cmentarna przy Kapellenstraße
  • tzw. Mały Kościół – barokowy, ewangelicki, 1773–1776, Jeremias Müller
  • renesansowy pałac Gottesaue – 1558, obecnie Hochschule für Musik Karlsruhe
  • barokowy pałacyk w bażantarni z dwoma chińskimi pawilonami herbacianymi, obecnie Szkoła Leśnictwa Forstschule
  • Zentrum für Kunst und Medien ZKM, Centrum Kultury i Technologii Medialnej – dawna fabryka amunicji przebudowana w latach 1994–1997 na miejską galerię sztuki ze Staatliche Hochschule für Gestaltung.
  • neogotycki Kościół św. Bernarda – katolicki, 1896–1901, M. Meckel
  • osiedle Dammerstock – 1927, modernistyczne budynki m.in. Waltera Gropiusa, Ottona Hässlera i innych przedstawicieli Werkbundu
  • barokowe założenie parkowo-urbanistyczne z promieniście rozchodzącymi się od pałacu ulicami, których połowa przebiega przez zabudowę miejską, a połowa przez park i bażantarnię, a dalej przez las
  • neogotycki Kościół Chrystusa Króla – ewangelicki, 1896–1900, Robert Curjel i Karl Moser
  • kościół miejski – ewangelicki, 1807–1816, Friedrich Weinbrenner, zniszczony w 1944, odbudowany przez Horsta Lindego, obecnie kościół biskupi, wieża wysokości 61.70 m
  • późnobarokowy pałac Karlsruhe – 1752–1785, m.in. Balthasar Neumann i Jeremias Müller, zniszczony w 1944, odbudowany na Badeńskie Muzeum Krajowe; wieża zamku stanowi centralny element przestrzenny miasta
  • zespół pawilonów Federalnego Trybunału Konstytucyjnego Bundesverfassungsgericht – 1965–1970, Paul Baumgarten
  • secesyjny zespół budynków mieszkalnych przy ulicy Baischstraße, Hermann Billing
  • kościół św. Stefana St. Stefan – katolicki, 1808–1814, Friedrich Weinbrenner
  • pałac Augustenburg w Grötzingen
  • eksperymentalna elektrownia uniwersytetu – 1954, Egon Eiermann
  • klasycystyczne założenie urbanistyczne Rynku i Via Triumphalis z pomnikami i fontannami, w tym piramidą grobową Karola Wilhelma – 1801–1825, Friedrich Weinbrenner
  • neogotycka kaplica grobowa książąt Badenii – 1896, Franz Baer i Hermann Hemmberger
  • barokowy pałac Karlsburg w Durlach – na zrębie gotyckim, 1701, D. E. Rossi
  • gmach Wyższej Szkoły Technicznej – 1836, Heinrich Hübsch
  • ratusz – 1821–1825, Friedrich Weinbrenner
  • Schwarzwaldhalle – 1953, Erich Schelling
  • postmodernistyczna Badeńska Biblioteka Krajowa Badische Landesbibliothek – 1984, Oswald M. Ungers


                                     

7. Osoby

urodzone w Karlsruhe

  • Karol Fryderyk von Baden – książę Badenii
  • Johann Gottfried Tulla – inżynier, projektant regulacji Renu
  • Andreas Andi Deris – wokalista
  • Karol Wilhelm von Baden-Durlach – założyciel miasta, książę Badenii
  • Oliver Kahn – piłkarz
  • Karl Drais – wynalazca roweru i drezyny
  • Friedrich Weinbrenner – architekt i urbanista
  • Carl Benz – jeden z twórców samochodu
  • Fryderyk I von Baden – książę Badenii
  • Oliver Bierhoff – piłkarz
  • Karol Ludwik Badeński – książę Badenii
  • Hans Frank – polityk nazistowski
  • Friedrich Hund – fizyk niemiecki

związane z miastem

  • Johannes Brahms – kompozytor
  • Egon Eiermann – architekt
  • Erich Schelling – architekt
  • Oswald Mathias Ungers – architekt
  • Fritz Haber – chemik
  • Hermann Göring – polityk nazistowski
  • Luigi Colani – projektant form przemysłowych
  • Heinrich Hertz – fizyk
  • Horst Linde – architekt
  • Günther Klotz – polityk SPD, burmistrz w latach 60.
  • Max von Stephanitz – kynolog, twórca rasy owczarek niemiecki