Poprzednia

ⓘ Polskie nazwiska




                                     

ⓘ Polskie nazwiska

Polskie nazwiska są zjawiskiem historycznie późnym, ponieważ powstały dopiero u schyłku średniowiecza. Początkowo objęły szlachtę i stopniowo rozprzestrzeniły się na mieszczaństwo i chłopstwo. W dwóch ostatnich grupach społecznych proces ten trwał do poł. XVII w. Wyjątkowo na niektórych terenach i u niewielkiego odsetka osób trwał on nawet do XVIII w. W okresie staropolskim posiadanie nazwiska regulowało prawo zwyczajowe, dopiero państwa zaborcze wprowadziły pierwsze akty prawne wprowadzając m.in. obowiązek posiadania nazwiska dla wszystkich grup społecznych, dotychczas bowiem zwyczaj ten nie przyjął się wśród Żydów.

Badacze od wielu lat starali się zdefiniować nazwisko jako odrębną jednostkę językową i historyczną prawną. W wyniku ich ustaleń można przyjąć, że jest to jednostka obowiązkowa, dziedziczna i niezmienna w swojej formie słowotwórczej, fonetycznej i graficznej. W tym ścisłym znaczeniu nazwisko na ziemiach polskich funkcjonuje na podstawie prawa stanowionego od XIX wieku.

                                     

1.1. Historia Początki

W okresie przedchrześcijańskim na terenach zamieszkanych przez Słowian nazwiska nie istniały, a ludzie nosili imiona słowiańskie wywodzące się od ich cech osobowych. Jednym z wczesnych sposobów dodatkowego wyróżniania osób – oprócz imienia – były m.in. przydomki dodawane do imion dla zaznaczenia indywidualnych osiągnięć, cech lub przymiotów. Proces ten bardzo dobrze oddaje obserwacja jednej rodziny – dynastii Piastów. Ich przydomki odnosiły się do cech fizycznych, nierzadko towarzyszących od początku życia, ale były też spotykane przydomki nadawane w trakcie aktywnego życia lub po śmierci. Mogły się one odnosić do epizodów z życia władcy bądź stanowiły rodzaj oceny jego panowania. Należy jednak wyraźnie zaznaczyć, że tworzenie dziedzicznego nazwiska od przydomku nie było automatyczne, masowe – były tylko jedną z możliwości.

Przydomki bądź przezwiska pozostają jednym z najwcześniejszych źródeł, które mogły służyć do tworzenia nazwisk. Podobnie jak imiona. Chodzi tu głównie o imię lub przezwisko ojca osoby, która po raz pierwszy otrzymywała nazwisko. Syn człowieka nazywanego w jakiejś społeczności Jaśkiem przyjmował do swojego imienia miano Jaśkowski, Jaśkowik czyli syn Jaśka, a syn Piotra mógł nazywać się np. Piotrowicz, Piotrowski albo Pietrasiak. Odojcowski charakter nazwisk wiąże się głównie z grupą przyrostków typu: -ak, -ek, -ec, -ik, -yk, -ewicz, -owicz.

                                     

1.2. Historia Pranazwiska i pierwsze nazwiska dziedziczne

Proces tworzenia pranazwisk przymiotnikowych rozpoczął się w drugiej połowie XIII wieku. Badacze tematu przyjmują, że było to zjawisko związane z rozwojem miast. W ich obrębie znacząco wzrastała liczba mieszkańców, do identyfikacji których nie wystarczały już same imiona. Nieco później, w XV i XVI wieku, nazwisk zaczęła używać szlachta. Proces ten rozpoczął się też wśród chłopów, ale stabilizacja ich nazwisk trwała o wiele dłużej.

Wczesne nazwy osobowe występujące od średniowiecza w dokumentach archiwalnych, traktuje się umownie jako oparte na prawie zwyczajowym. Kształtowały się one w ciągu XIV i XV wieku dzięki procesowi dziedziczenia nazwiska ojca przez dzieci, obejmowania wspólnym nazwiskiem całego rodu, rodziny lub generacji oraz przyjmowania nazwiska męża przez żonę. Tak pojmowane prawo zwyczajowe w stosunku do nazwiska skrystalizowało się w końcu XVI wieku.

Niegdyś praktyka nadawania nazwisk, szczególnie na wsi, była bogatsza. Nazwisko mogło przechodzić nie tylko z ojca na syna, ale też z teścia na zięcia. Niejednokrotnie wdowa nosząca nazwisko po pierwszym mężu przenosiła to nazwisko na drugiego męża. Ostatni sposób ekonomiczny polegał na tym, że osoba nabywająca daną chałupę, gospodarstwo lub pole była nazywana nazwiskiem dotychczasowego właściciela.

                                     

1.3. Historia Stabilizacja językowa oraz okres zaborów

Brzmienie i forma graficzna nazwisk generalnie ustaliły się na przełomie XVIII i XIX wieku wraz z szerszym przyjęciem i stosowaniem reguł ortograficznych i słowotwórczych. Nie zapobiegło to jednak powstawaniu różnych wariantów pisowni, odmiany czy tworzeniu nowych form, spowodowanych codzienną praktyką urzędów państw zaborczych, które usiłowały zapisać nazwiska Polaków przy zastosowaniu norm ortograficznych języka rosyjskiego lub niemieckiego. Tą drogą zniekształcono nie tylko głoski zapisywane po polsku ze znakami diakrytycznymi, np. ć, ś, ą, ę, ale też głoski typu ch / h, rz / ż, sz / s i inne. Nagminnie zamieniano polską literę h w rosyjskie g, bądź polskie sz w niemieckie sch.

Proces germanizacji dotknął także nazwiska. Przykładowo tylko w Gdańsku w okresie od 1874 do 1944 roku urzędowo zmieniono 24 810 nazwisk polskich. Praktyka ta polegała m.in. na wyrażaniu nazwisk polskich za pomocą niemieckich odpowiedników tłumaczenie, zapisywaniu fonetyki polskiej zgodnie z zasadami pisowni niemieckiej oraz zmianie elementu nazwiska, np. przyrostka. Dlatego nie każde obco brzmiące nazwisko jest jednoznacznym dowodem, że dana rodzina ma cudzoziemskie korzenie.

Kwestie dotyczące nazwisk usiłowało uporządkować prawodawstwo związane z Kodeksem Napoleona, a następnie normy prawne poszczególnych państw zaborczych. Następowało to w kilku etapach, odrębnie w każdym z zaborów. Za w pełni ścisły, urzędowy nakaz używania stałej, niezmiennej formy nazwiska na ziemiach polskich uważa się pruskie przepisy z 1875 roku następne regulacje były dokonywane przez prawodawstwo II Rzeczypospolitej – w 1926 roku dla mieszkańców dawnego zaboru rosyjskiego, a w 1928 roku byłego zaboru austriackiego.



                                     

1.4. Historia Odzyskanie niepodległości

Po odzyskaniu niepodległości 1918 urzędnicy przy wystawianiu dokumentów nierzadko błędnie odczytywali zapis nazwiska w języku zaborcy, dlatego w tym czasie pojawiły się liczne nazwiska zniekształcone, "zepsute” błędną repolonizacją. Szczególnie jaskrawo widać to w środowiskach wiejskich. Niepiśmienni chłopi, stanowiący większą część społeczeństwa, znali swoje nazwisko tylko w formie mówionej i nie potrafili wyegzekwować określonej formy jego zapisu. Błędne zapisy powstawały też wskutek przyczyn prozaicznych, takich jak: niewyraźna werbalizacja nazwiska przez petenta np. jąkającego się, sepleniącego, nieuważne słuchanie lub niewyraźne zapisywanie przez urzędnika. Niektóre rodziny na przestrzeni pięciu, dziesięciu czy dwudziestu lat posługiwały się nawet kilkoma różnymi formami swojego nazwiska np. Zawa dzki → Zawa dski → Zawa cki.

Niektóre nazwiska także po uzyskaniu niepodległości pozostawały w użyciu w formie zniekształconej przez błąd, bądź język zaborcy, czy okupanta. Gdy forma ta była akceptowana przez posiadacza nazwiska oraz przez władze, mogło dojść do zachowania zniekształconego nazwiska. W konsekwencji osoby blisko spokrewnione np. urodzone w trakcie wojny i po niej mogą nosić różne wersje nazwisk.

Po transformacji systemowej 1989 zaistniało szczególnie na Górnym Śląsku zjawisko powrotu bądź do nazwisk niemieckojęzycznych np. Czech → Böhm, bądź do zniekształconego pod wpływem języka niemieckiego zapisu, czy brzmienia nazwiska.

                                     

2. Przyjmowanie nazwiska

Wedle obowiązującego w Polsce prawa posiadanie nazwiska jest obowiązkowe. Zwykle przyjmuje się je po ojcu jeśli ojciec jest nieznany – po matce, jeśli także matka jest nieznana – dziecko nosi fikcyjne nazwisko nadane przez sąd opiekuńczy, natomiast żona na ślubie przyjmuje najczęściej nazwisko męża, choć obecnie wiele kobiet zachowuje swe nazwisko, zwłaszcza te, które pod swym panieńskim nazwiskiem mają osiągnięcia zawodowe, naukowe lub artystyczne. Coraz częściej małżonkowie przyjmują nazwiska podwójne. Polskie prawo dopuszcza także przyjęcie przez męża nazwiska żony, co jednak jest rzadko praktykowane.

                                     

3. Zmiana nazwiska

Sprawę zmiany nazwiska w Polsce reguluje ustawa z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska.

Każdy obywatel Polski, cudzoziemiec nieposiadający obywatelstwa żadnego państwa lub cudzoziemiec, który uzyskał w Polsce status uchodźcy, może wystąpić o zmianę nazwiska do dowolnego urzędu stanu cywilnego, za granicą za pośrednictwem konsula Rzeczypospolitej Polskiej. Zmiany imienia lub nazwiska można dokonać wyłącznie z ważnych powodów, w szczególności gdy dotyczą zmiany:

  • na imię lub nazwisko, które zostało bezprawnie zmienione;
  • na imię lub nazwisko używane;
  • imienia lub nazwiska ośmieszającego albo nielicującego z godnością człowieka;
  • na imię lub nazwisko noszone zgodnie z przepisami prawa państwa, którego obywatelstwo również się posiada,

przy czym zmiany imienia lub nazwiska cudzoziemca, który uzyskał w Polsce status uchodźcy, można dokonać wyłącznie ze szczególnie ważnych powodów związanych z zagrożeniem jego prawa do życia, zdrowia, wolności lub bezpieczeństwa osobistego.

Na zmianę może też zdecydować się osoba nosząca nazwisko brzmiące neutralnie, formalnie poprawnie. Podstawą może być fakt, że dana osoba stwierdziła, iż ktoś inny o tym samym nazwisku okrył je niesławą w wyniku popełnienia czynów karalnych.

Nowe nazwisko nie może być historyczne, wsławione w dziedzinie kultury, nauki, działalności politycznej, społecznej albo wojskowej, chyba że osoba ubiegająca się o zmianę posiada członków rodziny o tym nazwisku w rozumieniu ustawy – małżonek oraz wstępni.

Nazwisko zaliczane jest do dóbr osobistych art. 23 kodeksu cywilnego.



                                     

4. Typologia nazwisk

Dzieje kształtowania się polskich nazwisk były analizowane przez wielu badaczy. Wszyscy się zgadzają, że był to proces długotrwały i różnorodnie przebiegający. Formowanie się nazwisk na terenie Rzeczypospolitej dokonywało się w sposób złożony i na każdym z jej terenów mogły dominować te lub inne trendy. Dotyczy to m.in. różnic w doborze przyrostków. W jednym regionie mogły przeważać przyrostki jednego typu, w innym odmiennego. Dodatkowo na różnice terytorialne i chronologiczne nakładały się złożone uwarunkowania kulturowe, związane z rozwarstwianiem stanowym społeczeństwa I Rzeczypospolitej.

Wobec rozwoju Polski w dobie średniowiecza oraz zależności związanych ze służbą wojskową, podatkami, stanem posiadania itp. już nie wystarczały imiona, których zasób był ograniczony. Do imion zaczęto więc dodawać element dodatkowy przydomek, pranazwisko, pozwalający na dokładniejszą identyfikację osoby w społeczności, w tym także w dokumentach. Uważa się, że do końca XV w. przyjęły się podstawowe typy budowy rodzimych nazwisk. Co prawda w wiekach późniejszych mogły pojawiać się nowe elementy słowotwórcze, ale przystosowały się do funkcjonujących wcześniejszych typów budowy.

                                     

4.1. Typologia nazwisk Podział nazwisk ze względu na treść zawartą w rdzeniu

Tabelę zaczerpnięto z książki "1000 najpopularniejszych nazwisk w Polsce” – w rzeczywistości podział ten może wyglądać inaczej, gdyż w tej statystyce uwzględniono 1/3 ludności Polski.

                                     

5. Tradycyjna odmiana nazwisk żeńskich

W polskiej tradycji językowej ugruntowały się formy nazwisk mężatek i panien, nieco odmiennych od nazwisk ich mężów czy ojców. Obecnie stan prawny nie uznaje tradycyjnej odmiany nazwiska za nazwisko właściwe. Do dokumentów prawnych wpisywane jest nazwisko w formie nieodmienionej. Jednak używane są one często na miejsce nazwisk właściwych, a używanie zarówno odmiany, jak i nazwiska właściwego nie jest niezgodne z zasadami językowymi. Przy tradycyjnej odmianie nazwisk żeńskich należy pamiętać o odpowiednich zasadach gramatycznych. Są one inne dla mężatek, inne dla panien.

Nazwiska mężatek utworzone od nazwisk właściwych będących rzeczownikami odmieniają się poprzez dodanie do tematu rzeczownika nazwiska właściwego odpowiedniej końcówki, tj. -owa, a do nazwisk zakończonych samogłoską – końcówki -ina lub -yna np. Zaremba – Zarembina por. Ewa Szelburg-Zarembina, Kościuszko – Kościuszczyna). Obecnie ta druga forma zanika na rzecz tej pierwszej.

W odmianie nazwiska panny do tematu zakończonego spółgłoską należy dodać końcówkę -ówna np. Borowik – Borowikówna, Wilk – Wilkówna itd., a do zakończonego samogłoską – końcówkę -anka lub -ianka. Obecnie zanika stosowanie form panieńskich nazwisk, szczególnie tradycyjnej formy nazwisk zakończonych samogłoską np. Podsiadło – Podsiadłówna zamiast Podsiadlanka, Rychło – Rychłówna zamiast Rychlanka.

                                     

6.1. Etymologia nazwisk Nazwiska równe imionom

Jedną z wymienionych wyżej kategorii są nazwiska równe imionom. Warto przyjrzeć się źródłom ich formowania. Część takich nazwisk mogła powstać w wyniku nazywania w małej społeczności głównie na wsi kilkorga dzieci jednego ojca jego imieniem, np. Adamy od imienia ojca: Adam, Jany od imienia ojca: Jan, Piotry od imienia ojca: Piotr czy Kuby od zdrobnionego imienia ojca: Jakub. Gdy te Adamy, Jany, Piotry i Kuby osiągały pełnię praw dorosłego człowieka, to tak urobione miano mogło dołączyć do właściwego imienia tego nadanego na chrzcie i stać się nazwiskiem, np. Karolina Adam, Piotr Jan, Barbara Piotr czy Anna Kuba.

Część nazwisk równych imionom wiązała się z faktem, że chociaż dana osoba posiadała imię otrzymane na chrzcie, to potocznie, na co dzień, zwracano się do niej używając innego imienia. Można przypuszczać, że praktykowano to od wprowadzenia w Polsce chrześcijaństwa. Obok silnej, zakorzenionej tradycji przedchrześcijańskiej pojawiła się wówczas nowa, zupełnie odmienna: w dalszym ciągu noszono dawne, tradycyjne imiona słowiańskie, a jednocześnie przy chrzcie duchowni nadawali imiona dotąd na ziemiach polskich nieznane. Taka dwuimienność w czasach późniejszych, np. w momencie spisu powinności pańszczyźnianych, powodowała, że jeden z elementów kancelista mógł uznać za imię, a drugi za nazwisko.

Kolejny, najbliższy nam chronologicznie sposób mnożenia nazwisk równych imionom określają normy prawne z pierwszej połowy XIX wieku. Przepisy kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego z roku 1825 nie regulowały kwestii nadawania nazwiska dziecku nieznanych rodziców. Ówczesny urzędnik stanu cywilnego, sporządzający akt urodzenia takiego dziecka, nie znając nazwiska, wpisywał niekiedy dwa imiona. Wtedy to drugie pełniło funkcję nazwiska. Powstałe tymi sposobami nazwiska drogą dziedziczną przechodziły z pokolenia na pokolenie i dziś tworzą wśród nazwisk polskich dość liczną grupę. Warto przy tym zauważyć, że mogą to być także imiona żeńskie, które – siłą rzeczy – jako nazwiska używane są przez mężczyzn np. Sabina, Magda.



                                     

6.2. Etymologia nazwisk Nazwiska od wyrazów pospolitych i nazw czynności

Wielka liczba nazwisk została utworzona od wyrazów pospolitych tzw. apelatywów. Część tych nazwisk brzmi tak samo jak ich pierwowzór, np. ogórek warzywo i Ogórek nazwisko. Natomiast druga część tego zbioru została wzbogacona o przyrostki, np. grzyb i Grzyb-owski.

Część z nich była i pozostała znaczeniowo obojętna, ale część zachowała konotacje negatywne.

Początkowo przezwiska, a z czasem nazwiska pochodzące od zwierząt czy roślin, bardzo często miały nie tylko nazywać, odróżniać danego człowieka, ale mogły być metaforycznym komentarzem do jego przypadkowego, jednostkowego zachowania lub posiadania jakiejś cechy charakteru. Wykorzystując je, można było na ogół dość dokładnie i praktycznie określić prawie każdego człowieka. Tak więc osobnika o sporej tuszy, a zarazem bardzo silnego zwano przeważnie Bykiem, Niedźwiedziem lub Zwierzem, innego, uchodzącego w danym środowisku za wyjątkowo przebiegłego i chytrego – Lisem, a jego syna w zależności od regionu Polski – Lisowczykiem, Lisieckim lub Lisowskim, człowieka mieszkającego na końcu wsi lub za rzeką – Koniecznym lub Zarzecznym, a wypuszczającego dość często i głośno swoje wiatry – Bździochem lub Pierdziochem. I takie właśnie przezwisko zapisywano przy jakiejś urzędowej potrzebie przez miejscowe władze, zwłaszcza przez administrację dworską i kościelną, przeważnie przy rozpisywaniu i ewidencjonowaniu pańszczyźnianych powinności, przy czym zupełnie nie troszczono się, aby brzmiało ono jakoś godziwie. Chodziło tylko o to, by wyróżniało ono pańszczyźnianego chłopa spośród innych – by pozwalało na jego identyfikację. Autorytet dworu i plebanii był w tym czasie tak duży, że poddany nie śmiał po prostu oponować i godził się na takie określenie jego osoby, jakie funkcjonowało już w miejscowym środowisku. Obie strony nie uświadamiały sobie wówczas, jak ważną sprawą w życiu człowieka stanowić będzie nazwisko.

Podstawą powstania dużej grupy nazwisk były uprawiane przez ludzi rzemiosła czyli zawody, zajęcia oraz narzędzi z nimi związanych. Klasycznym przykładem jest nazwisko Kowal i jego późniejsze formy, np. Kowalik, Kowalski oraz Kowalczyk. Osoby zajmujące się krawiectwem można było nazwać Krawiec, ale też obdarzano je nazwiskami typu: Guzik, Pętelka, Nitka, Igła czy Nogawka.

Opisane wyżej nazwiska głównie odapelatywne, czyli powstałe od wyrazów pospolitych kształtowały się już od XIII wieku, a proces ten zamknął się wraz z reformą w zakresie prawa cywilnego pod koniec XVIII w. Nazwiska odapelatywne utożsamiane są często wyłącznie z ludnością niższych klas społecznych. Jednak nie jest to prawda, gdyż warstwa szlachecka przybierała tego typu nazwiska i to już od XIV wieku.

                                     

6.3. Etymologia nazwisk Nazwiska zakończone na -ski, -cki i -dzki

Nazwiska z tego typu przyrostkami wiążą się z kulturą szlachecką.

Nie ma wątpliwości, że w nazwiskach polskich sufiks -ski jest najczęstszy i na tle nazwisk innosłowiańskich oraz pozasłowiańskich najbardziej charakterystyczny. Już parę wieków temu zdawali sobie z tego sprawę rodacy i obcy podróżnicy. Sufiks -ski jest charakterystyczny dla polskich nazwisk odmiejscowych, mógł też tworzyć nazwiska od innych podstaw, i nazw osobowych o różnej genezie. Do XV wieku nazwiska zakończone na -ski pochodzą niemal wyłącznie od nazw miejscowych. Odmiejscowe formy nazwisk na -ski uzyskały zdecydowaną dominację wśród szlachty i możnowładztwa w Polsce w XVI wieku. Zbiegło się to z osiągnięciem przez szlachtę najwyższego znaczenia w państwie. Od XVI wieku a zwłaszcza w wieku XVII, a także w wiekach późniejszych sufiks -ski często był przyłączany do innych podstaw niż nazwy miejscowe, przede wszystkim dla podkreślenia nobliwości nazwiska, a co za tym idzie i nosiciela. Takie nazwiska uznawane były społecznie za "lepsze”. Dyskusyjna jest wśród onomastów polskich funkcja patronimiczna przyrostka -ski. Interesujące mogą być interpretacje tego zróżnicowania: historyczne, zależne od układu stanowego społeczeństwa, od przywilejów stanowych itd. Nazwiska na -ski, -cki noszone były pierwotnie przez szlachtę, która jak długo mogła, broniła dostępu do nich niższym warstwom. Z czasem jednak model na -ski, -cki szeroko się rozpowszechnił. Często takie nazwiska były efektem spolszczania niemiecko brzmiących, a sam sufiks służył np. do adaptacji niemieckich przymiotników.

Badacze nazw osobowych stwierdzili, że w drugiej połowie XIII wieku nastąpił początek procesu tworzenia się nazwisk, w tym z przyrostkiem typu -ski. Najwcześniejsze przykłady takich nazwisk pochodzą w Polsce z XIII w., np. Lipski 1239. W XIV w. nastąpił zdecydowany wzrost nazwisk na -ski głównie w Wielkopolsce i tam takich nazwisk od XIII – do XV w. było w Polsce najwięcej, potem na Mazowszu, mniej w Małopolsce i zwłaszcza na Dolnym i Górnym Śląsku. Od połowy XVI w. moda na nazwiska na -ski, uważane za nobliwe "szlacheckie” gwałtownie szerzy się również na Mazowszu i w Małopolsce. Znaczniejsza ilość mieszczan i chłopów noszących nazwiska na -ski, wystąpiła jednak tylko w Małopolsce. Na Pomorzu Zachodnim i Gdańskim, nazwiska na -ski, przybierają na sile w drugiej połowie XVII w.

Karol Szajnocha wskazywał, że nazwisko zakończone na -ski upowszechniło się w Polsce za przykładem honorowych nazw skandynawskich.

Zbliżony przyrostek -s’kyj -ський można spotkać wśród znacznej części nazwisk ukraińskich, a przyrostek -skij -ский wśród pewnej części nazwisk rosyjskich; takież -ský jest charakterystyczne dla białoruskich, czeskich, a -ski -ски dla macedońskich nazwisk. Podobieństwo ma dwa źródła: wspólne, słowiańskie korzenie języków oraz silne oddziaływanie polskiej kultury, począwszy od XIV wieku, na terenie kresów południowo-wschodnich i wschodnich.

                                     

7.1. Nazwiska pochodzenia obcego Nazwiska pochodzenia niemieckiego

Wzrost wpływów i znaczenia języka niemieckiego w Polsce, w wiekach XIII i XIV widoczny jest w procesach osadniczych, zwłaszcza na dzisiejszym Dolnym i Górnym Śląsku, Wielkopolsce i południowym pasie Małopolski. Nazwiska pochodzenia niemieckiego spotykamy najdalej na wschód w XV w. we wsiach Podkarpacia koło Krosna. Kwestia szczególnie licznych nazwisk niemieckich przedstawia się różnie. Najczęściej są to nazwiska mieszczan, mniej chłopów, którzy tworząc zwarte grupy, zatracając świadomość odrębności etnicznej, utrzymywali swe nazwiska. W miarę procesów asymilacyjnych nazwiska te ulegały najłatwiej upodobnieniom fonetycznym, następnie ortograficznym, aby nawet zmienić swe znaczenie np. Rolle – Rola, Ruck na Róg itd. Na ogół jednak przetrwały w zmienionej postaci fonetycznej i ortograficznej. W ten sposób zatrzeć się mogło niemieckie pochodzenie nosiciela nazwiska. Jednak jakaś część nazwisk niemieckich osadników została zachowana w pierwotnej formie, ich potomkowie zostali na polskiej ziemi, kultywowali polską kulturę i czuli się Polakami.

W Wielkopolsce udział elementu niemieckiego był słaby. Zaznaczył się on silniej w kilkunastu wsiach założonych przez zakony cystersów z Lądu, Łekna, Paradyża, Wielenia i innych. Mało było kolonistów niemieckich w Sieradzkiem, Łęczyckiem, na Kujawach czy w ziemi dobrzyńskiej. Niemcy przybywający do Wielkopolski pochodzili przeważnie z Górnego i Dolnego Śląska. Im zawdzięczamy niemieckie nazwy takich miast, jak Komorów – Mikstat, Ostrzeszów – Schildberg, Kępno – Langenfurt. Na wsi wielkopolskiej Niemców prawie się nie spotykało. W XVI w istniały pod Lesznem dwie wsie niemieckie Gronowo i Witków, pod Wschową – Tillendorf, kilka na południu od Międzyrzecza, Brójec, Wyszanowo, Suchy Lutelak. Dokumenty historyczne wspominają o pierwszych osadnikach niemieckich w Wielkopolsce w 1210 r., na Dolnym Śląsku – w latach 1215–1217, a w opolskiej części Górnego Śląska – w 1225 r. Osiedla niemieckie z lat 1234–1244 powstają nad górnym Dunajcem i Popradem.

Główne grupy kolonistów niemieckich na terenie historycznego Śląska i Małopolski pochodziły z Niemiec południowych i środkowych, częściowo nawet w postaci zgermanizowanych Serbów Łużyckich. Wsie osadzone wyłącznie kolonistami niemieckimi przybierały zwykle nazwy niemieckie. Stąd pochodzą nazwy wsi Tylmanowa, Grywałd, Szlembark, Frydman, Tymbark, Rozemberk, Melsztyn i wiele innych, które wywodzą się od nazwiska osadźcy Niemca lub od nazwy wsi niemieckiej, z której pochodzili osadnicy, niekiedy też oddawano w języku niemieckim właściwości terenu, na którym wieś lokowano. Na zachodnich krańcach Rusi Czerwonej powstają dwa silne skupiska ludności pochodzenia niemieckiego w okolicach Łańcuta i Sanoka. Do wieku XVI zachowały charakter niemiecki Kościan w Poznańskiem, niektóre miejscowości podkarpackie i wielkie miasta, jak Poznań, Kraków i Lwów. Najwięcej nazwisk o genezie niemieckiej zachowało się na Podkarpaciu zob. Głuchoniemcy. W niektórych wsiach jak np. w Markowej czy Haczowie ich liczba dochodzi do 70% ogółu. Razem z szerzeniem się protestantyzmu w XVII-XVIII wieku następuje odrodzenie imiennictwa niemieckiego. Szlachta górnośląska ulega w tym okresie germanizacji i mimo posiadania polskich nazwisk, używa imion niemieckich lub w brzmieniu niemieckim, w miastach zaś mieszczanie o nazwiskach niemieckich zaczynają używać np. imion polskich.

Pod koniec XVIII wieku osadnicy niemieccy pojawiają się w dobrach Ordynacji Zamojskiej. Osadnictwo niemieckie w Galicji, prowadziła administracja austriacka. Jednym z wybitnych przedstawicieli osadników niemieckich z Tuszowa Małego był Jan Sehn, profesor nadzwyczajny UJ, pełnomocnik ministra sprawiedliwości do ścigania zbrodniarzy hitlerowskich. Zdecydowana większość osadników z powiatu sanockiego pochodziła z obszaru Palatynatu z okolic dolin rzeki Nahe i Glan, ludność ta mówiła dialektem szwabskim,reszta pochodziła z Austrii i Czech. Potomkowie dawnych osadników odwiedzają nadal rodzinne strony, publikowane są wydawnictwa okolicznościowe. Jednym z najwybitniejszych przedstawicieli dawnych osadników niemieckich ziemi sanockiej jest prof. Adam Fastnacht.

W okresie po 1918 r., w celu przyspieszenia efektów polonizacji Niemców, zalecano głównie pod wpływem endecji "zerwanie więzi łączącej ich z etnicznym państwem niemieckim, odcięcie ich od wpływów tego państwa”. Plan piętnastoletni przyjęty przez rząd polski w 1938 przewidywał m.in. na lata 1941–1951 podniesienie stanu sanitarnego miast i "ostatecznej polonizacji miast polskich”, co w kontekście polityki czystek etnicznych w tamtym czasie brzmieć musiało niepokojąco.

Wszystkie najbardziej popularne nazwiska niemieckie, a więc: Müller, Schmidt, Schneider, Fischer, Meyer, Weber, Wagner, Becker, Hoffmann itd., derywowane i polonizowane; występują również we współczesnej Polsce w tradycyjnych i historycznych regionach osadnictwa niemieckiego, zwłaszcza na Warmii i Mazurach, Górnym i Dolnym Śląsku, Pomorzu Gdańskim i Zachodnim, Wielkopolsce, południowym pasie Małopolski i Podkarpaciu.

Benner obecnie Bonar, Blech, Braun, Braunek, Büttner obecnie Butnar/Bytnar, Dressler Dreslar, Englot które zostało spolszczone, Eschenrath, Fakenday, Flossnitzer, Gerlach obecnie Gierlach, Gierloch, Giese obecnie Giza, Glockenbrecht, Glombin, Grebestetter, Grob, Gutknecht, Haechsler, Hallmann, Hansel, Heckert Ekiert, Herman, Hoffmann, Hofman, Kassner, Keller Kyellar, obecnie Kielar/Kielur, Kennemann, Kiedos, Klein, Klejna, Knapp od Knoep, pagórek, Knapa, Knitter, Kolb, Kolbe, Kolber, König Kenig, Koepke obecnie Kopka, Krause, Krauss Krausz, Krauze, Krüger, Kruger, Krummel, Linda, Linde, Linder, Majer, Matthorn, Mayer, Megger, Meierth, Mejer, Mendyk, Meyer, Miller, Müller, Nagel Nagiel, Naumaier, Nauman, Neumaier, Neumann, Neumayer, Nickel Nikiel, Niebel, Niemeyer, Nitz obecnie Nycz, Nojman, Paetzhold, Peltz obecnie Pelc, Polnar Pojnar, Rautenkranz, Reetz Retz, Rec, Regel, Reichel Rajchel, Raichel, Reiss, Reichert obecnie Rajchert, Rosenberg Rozenbark, Rozembark, Rosenkranz Rozenkranz, Rozenkranc, Ross, Rothbart, Rumpel, Runge, Rychter, Richter, Sack, Sauhaar, Scheiner, Schiller, Schindler obecnie Szyndlar, Szidler, Schmidt Szmit, Szmid, Scholz Szolc, Schossler obecnie Szosler, Szośler, Schröder Szreder, Schultz Szulc, Schür obecnie Szur, Schulzenhayn, Schwartz Szwarc, Schweingreber, Seidel obecnie Zajdel, Simon, Springler, Srynca Szprynglar, Steinagel obecnie Sztejnagel, Strampe, Struner, Stuglik, Studlik, Szast, Schneider Sznejder oraz Sznajder, Szuder, Tasz, Teichmann, Ullman Ulman, Ungier, Utzig Ucig, Vogel Fogiel, Vlamann, Weiss, Weissgerber, Wenzel Wencel, Zöckler

                                     

7.2. Nazwiska pochodzenia obcego Nazwiska pochodzenia rosyjskiego

Aksjonow, Aleksandrow, Aleksiejew, Andrejew, Antonow, Archipow, Babuszkin, Baranow, Bełkin, Below, Bieliajew, Bobrow, Bogdanow, Borisow, Borodin, Brusilow, Bułchakow, Buturlin, Bykow, Chernow, Charitonow, Charlamow, Danilow, Dawidow, Demidow, Dmitrjew, Dubinin, Fedotow, Fokin, Fomin, Frołow, Fiodorow, Gierasimow, Gołowin, Gołubiew, Grigoriew, Gusew, Ignatow, Ignatiew, Iwanow, Ismajłow, Jakowlew, Jefimow, Jegorow, Jerszow, Jurjew, Kalinin, Kaszin, Kazakow, Kisieliew, Klimow, Kobrin, Komarow, Konowałow, Konstantinow, Korowin, Korsakow, Kozłow, Krawczenko, Kruszankin, Krugłow, Kriuczkow, Kulikow, Kurakin, Kuzmin, Kuzniecow, Łarionow, Ławrow, Łazariew, Lebiediew, Leontiejew, Makarow, Markow, Martynow, Matwiejew, Majkow, Medwedow, Michajłow, Mironow, Murawiow, Nazarow, Niekrasow, Nesterow, Nikitin, Nikolajew, Nowikow, Orłow, Osipow, Owczinnikow, Ozerow, Panin, Pawłow, Petrenko, Petrow, Pirogow, Pletniow, Poliakow, Ponomarjow, Popow, Prochorow, Reznik, Romanow, Rybłow, Rumiancew, Saltykow, Samojlow, Siemionow, Siergiejew, Szczerbakow, Szubin, Sidorow, Simonow, Smirnow, Sobolew, Sokołow, Sołowjow, Sorokin, Stepanow, Suworow, Tarasow, Tichomirow, Tichonow, Tkaczow, Trietiakow, Tomaszew, Uljanow, Wasiljew, Wawilow, Winogradow, Wladimirow, Wołkow, Worobjow, Woronow, Woroncow, Zacharow, Zajcew, Zinowiew, Zujew, Żdanow, Żewłakow, Żukow

                                     

7.3. Nazwiska pochodzenia obcego Nazwiska pochodzenia czeskiego

Frątczak, Fredro, Jelinek, Jersak, Kedaj, Nemeczek, Nowak, Peczek, Pospiszył, Pudelko, Smetana, Sojka, Urbanek, Hul, Helma, Kilian, Kluk, Kuca, Obara, Sala, Krutys, Ferfecki/Ferfecky, Szramek

                                     

7.4. Nazwiska pochodzenia obcego Nazwiska pochodzenia litewskiego

Adydan, Ciunajtis, Daszuta, Dowgiałło, Dukszta, Eidrigevicius, Jurgiełajtis, Jagiełło nazwisko o białoruskim-litewskim pochodzeniu, Jundziłł, Mikuczonis, Gustajtis, Pakulnis, Piekoś, Piekuś, Pietruczanis, Piwiszkis, Skirgiełło, Staniszkis, Szemis, Użdawinis, Warżagolis, Waszkinel, Wiliwis, Winciunas, Żemajtis, Żyłajtys

                                     

7.5. Nazwiska pochodzenia obcego Nazwiska rusińskie/łemkowskie

Babej, Barna, Bohula, Boiwka, Burianych, Harhaj, Homa, Choma, Hrynio, Dziurdzio, Diadio, Kantolak, Kapustianik, Kopylec, Kuchyna, Lenczyszyn, Mankowicz, Pankowicz, Patrosz, Pelesz, Palumachanycz, Romanik, Romaniszyn, Sasko, Slymak, Stanczak, Suszko, Chomka, Car, Czopik, Czurma, Halyk, Galik, Holiniak, Chrycyszyn, Hulak, Husak, Huska, Drybak, Kaliniak, Kit, Krokosz, Kus, Litusiak, Mikita, Proc, Rytar, Tyszko, Trojanowicz, Trubko, Fedronko, Fecko, Makuch, Kuźmiak, Kuncik, Czerep, Ciołka, Rusynko, Adamiak, Wisłocki, Papacz, Dragan, Szafran, Fesz, Lech, Kania

                                     

7.6. Nazwiska pochodzenia obcego Nazwiska pochodzenia białoruskiego

Sapieha, Kleszczonek, Łatyszonek, Łobacz, Prokopowicz, Mickiewicz, Sienkiewicz, Paszkiewicz, Iwaszkiewicz, Pawłowicz, Łukaszewicz, Bartosiewicz, Łuckiewicz, Kościuszko, Moniuszko, Koszkało, Sienko, Szutkiewicz, Pietraszewicz, Kokoszkiewicz

                                     

7.7. Nazwiska pochodzenia obcego Nazwiska pochodzenia tatarskiego

Abakanowicz, Achmetowicz, Assanowicz, Chazbijewicz, Kukiz, Mołczan, Trabuć, Ułaniuk, Ułanowicz

                                     

7.8. Nazwiska pochodzenia obcego Nazwiska pochodzenia ormiańskiego

Agopsowicz, Awedykowicz, Axentowicz, Isakowicz, Isakiewicz, Manugiewicz, Scecewicz, Sarkisiewicz, Torosiewicz, Torosowicz; często są to nazwiska dosłownie tłumaczone z ormiańskiego np. Astwacatur "dar Boga” – Bogdanowicz, Manuił w grupie nazwisk pochodzących od imienia cerkiewnego Maniło, to z hebrajskiego immanu’el "Bóg jest z nami”, z greckiego Manouel.

                                     

7.9. Nazwiska pochodzenia obcego Nazwiska pochodzenia ukraińskiego

Anchimiuk, Andrejczuk, Andrejuk, Andrzejuk, Antonycz, Antoszczuk, Antczuk, Antychowicz, Bakunowicz, Bakun, Bandera, Bendera, Bondar, Bondaruk, Chwedczuk, Chwedur, Chwedoruk, Dawidiuk, Dawidziuk, Demidiuk, Denisiuk, Dmitruk, Doroszewicz, Dorosz, Doroszuk, Fedoruk, Fiedoruk, Haponiuk, Hawryluk, Harasymiuk, Harasym, Hodonczuk, Hryciuk, Hryniuk, Hryć, Hryń, Ihnatiuk, Ignatowicz, Ilczuk, Jakimiuk, Juchimczuk, Jaremczuk, Jarymowicz, Jarema, Jawdosiuk, Jendrejcak, Jendrzejczak, Juszczuk, Karpiuk, Karp, Polikarp, Kiluk, Kiła, Kiryło, Kiryluk, Kirylczuk, Korniluk, Korniło, Kostiuk, Kościuczuk, Kowalczuk, Krawczuk, Krawać, Krawacz, Kuźmiuk, Kuźma, Kosma, Kostiuczuk, Kościuczuk, Laszuk, Lasz, Łukianiuk, Łukijańczuk, Łukian, Łukianenko, Mackiewicz, Macko, Matwij, Malczuk, Malec, Marczenko, Marczeniuk, Martyniuk Maryniuk, Matejczuk, Mikitiuk, Mikita, Maloletko, Nikita, Niczyporuk, Niczypur, Ochrymiuk, Ohijewicz, Oksentiuk, Oksetiuk, Akseniuk, Oleksiuk, Oleksa, Omelianiuk, Onikijuk, Oniszczuk, Onopiuk, Onopryjuk, Osipczuk, Osipiuk, Osipczuk, Ostapczuk, Ostapiuk, Owerczuk, Owsijuk, Panasiuk, Parfiniuk, Patejuk, Pieńczuk, Pieśluk, Pińczuk, Pilipczuk, Pilipiuk, Radiwoniuk, Radwaniuk, Radwoniuk, Sać, Saczko, Soćko, Sacharczuk, Sawczuk, Zacharczuk, Seheń, Selewoniuk, Siliwoniuk, Selwesiuk, Sylwesiuk, Semeniuk, Soroczyński, Supruniuk, Swirydiuk, Tereszczuk, Tkacz, Tkaczuk, Tofiluk, Teofiluk, Tymoszenko, Wakuluk, Waszczuk, Wawdejuk, Wawreniuk, Weremijuk, Wołosik, Wołosowicz, Wołostowski

                                     

7.10. Nazwiska pochodzenia obcego Nazwiska pochodzenia węgierskiego

Balazs, Batory węg. Báthory: zanik bezdźwięcznego h, Bekiesz, Geremek, Gierek, Szalak, Wajda, Warga, Botor, Kondysar, Kossut, Ciara, Rakoczy węg. Rákóczi: wymiana i na y, Rudaś węg. Rudas: dopasowanie pisowni do wymowy Rudasz, Tekieli, Jaki.

                                     

7.11. Nazwiska pochodzenia obcego Nazwiska polskie pochodzenia wołoskiego

Balon, Bryndza, Bryndzak, Bryndziak, Caban, Cap, Cioban, Dzioban, Dziuban, Dziurdzik, Gajda, Gawęda, Magura, Moczan, Romaniak, Turbak, Wlach, Wlachnik, Wołoch, Wołoszyn, Wołochowicz, Wołoszczak, Wołoszczyk, Wołoszyk.

                                     

7.12. Nazwiska pochodzenia obcego Pozostałe

  • francuskie: Chopin Szopen, Baudouin de Courtenay, de Turnel, de Duval;
  • szwedzkie: Szwedo.
  • włoskie: Badzio od Baggio, Bardini, Paulsini, Bacciarelli, Caprani, Pożoni, Pinoci, Largini, Fodyga od Fodige, Socyn od Sozzini, Rosati;
  • angielskie: Hill od ang. wzgórze, Clinton Klinton;
  • łacińskie: Kwendrans, Saternus;
  • holenderskie i flamandzkie: Flemming, Gandor, Gandar, Gądor, Lorenc, Lorentz, Wandor
  • bałkańskie głównie serbsko-chorwackie: Durasik, Duriasz, Gajić, Juraszewicz od Juraševič, Juraszczyk, Jurasz, Popowicz,
  • gruzińskie: Cereteli, Tumaniszwili;