Poprzednia

ⓘ Wojsko kwarciane




                                     

ⓘ Wojsko kwarciane

Wojsko kwarciane – elitarne, zaciężne oddziały wojskowe autoramentu narodowego istniejące tylko w Koronie od ustanowienia w 1563 roku kwarty przez Zygmunta II Augusta. Wywodziło się ono z formacji obrony potocznej powstałej w końcu XV wieku, będącej systemem obrony kresów południowo-wschodnich przed najazdami wojsk państw bezpośrednio z nimi sąsiadującymi, głównie Tatarami. Stanowiły one stałe siły zbrojne w odróżnieniu od pospolitego ruszenia czy oddziałów powoływanych doraźnie. Podlegali oni całkowicie władzy hetmana.

Przez całą historię swojego istnienia wojsko kwarciane działało na trzech głównych teatrach wojennych:

  • północ wojny ze Szwecją
  • wschód walki z Moskwą
  • południe, okolice Kamieńca Podolskiego

Odebranie nieprawnie zagarniętych królewszczyzn zwiększyło dochody skarbu królewskiego, co z kolei umożliwiło m.in. stałe finansowanie armii. Wymuszone przez ruch egzekucyjny uporządkowanie zarządu królewszczyznami, umożliwiło uchwalenie na sejmie w 1564 roku specjalnego funduszu, pochodzącego z ćwierci dochodów uzyskiwanych w dobrach królewskich. Była to tzw. kwarta łac. quarta pars – czwarta część. W roku 1632 wprowadzono nową kwartę duplę, która została przeznaczona na utworzenie artylerii królewskiej.

Fundusze zebrane na utrzymanie wojska kwarcianego były przechowywane od 1569 na zamku w Rawie Mazowieckiej jako tzw. skarb rawski. Od 1616r. do skarbu w Rawie wpływały również dochody ze składów winnych oraz tzw. trzeci grosz od sprzedaży ołowiu. Oficjalnie, z płacenia kwarty były zwolnione starostwa: łuckie, włodzimierskie, krzemienieckie województwo wołyńskie oraz bracławskie i winnickie województwo bracławskie. Taki stan prawny obowiązywał od 1569r. natomiast ich starostowie zgodzili się od 1590r. płacić je dobrowolnie.

Wojsko to liczyło zwykle od tysiąca do sześciu tysięcy ludzi. W czasie pokoju ich liczba była ograniczana. Kwarciani, chociaż nieliczni, stanowili kręgosłup obrony organizowanej w razie agresji nieprzyjaciela. W krótkim czasie, po dołączeniu do nich oddziałów prywatnych oraz Kozaków rejestrowych, potrafiono stworzyć armię liczącą nawet kilkanaście tysięcy żołnierzy, zdolną odeprzeć niemal każdy najazd. Uzupełnieniem dla nich było wojsko suplementowe – zawodowi żołnierze powoływani w momentach poważniejszego zagrożenia.

Wojsko kwarciane złożone było głównie z jazdy, oraz niewielkich ilości piechoty i artylerii. W jej oddziałach można było znaleźć formacje:

  • husaria,
  • dragonia od 1626
  • rajtaria,
  • jazda wołoska.
  • piechota węgierska,
  • pancerni,
  • jazda kozacka lekka jazda,

W 1652 r. kwarcianych połączono z wojskiem suplementowym i utworzono wojsko komputowe.

                                     

1. Skład wojska

W roku 1648 roku stan wojsk kwarcianych wynosił

Według K. Górksiego:

  • piechota polska - 450 porcji - chorągwie hetmanow po 150 porcji stały jako straż przyboczna w ich rezydencjach, oprocz tego chorągiew 150 porcji stała w Pucku i Kazimierzowie
  • 14 chorągwi husarii - 1051 koni
  • 2 chorągwie wołoskie - 110 koni
  • 2 regimenty i 9 chorągwi dragonow - 1315 porcji - z tego 7 małych choragwie po 25 porcji przydzielonych do pułkow Kozakow rejestrowych, jedna chorągiew dragonii 40 porcji stała w Pucku i Kazimierzowie, jeden regiment stał jako garnizon w Kudaku, drugi regiment i jedna chorągiew stacjonowały jako garnizony innych zamkow ukraińskich
  • 22 chorągwie jazdy kozackiej - 1110 koni - z tego 7 małych chorągwi po 50 koni było przydzielonych do pułkow Kozakow rejestrowych
                                     

2. Zarobki i finansowanie

Finansowanie

Sejm uchwalał podatki na wojsko. Od 1563 roku stałym podatkiem była kwarta, 1/5 dochodów z dóbr królewskich.

W porównaniu z innymi wojskami, około 1648 roku, na kwartał

  • Żołd piechoty polskiej wojsko suplementowe - 18zł. 145.8 gr. srebra
  • Żołd piechoty cudzoziemskiej wojsko suplementowe - 36zł. 291.6 gr. srebra
  • Żołd husarzy wojsko suplementowe - 50zł. 405 gr. srebra
  • Żołd żołnierza wojska kwarcianego - 41zł. 332.1 gr. srebra
  • Żołd rajtarów wojsko suplementowe - 50zł. 405 gr. srebra
  • Żołd kozaków wojsko suplementowe - 40zł. 324 gr. srebra

Stawki roczne dla wojska kwarcianego w 1648 roku w oparciu o rozliczenia z wojskiem rozbitym pod Korsuniem

  • dragonia - 132 zł
  • jazda typu kozackiego - 124 zł
  • piechota polska - 120 zł
  • jazda wołoska - 124 zł
  • husaria - 164 zł
                                     

3. Rotmistrzowie wojska kwarcianego

  • Teodor Woronicz
  • Janusz Tyszkiewicz Łohojski
  • Jan Odrzywolski
  • Samuel Łaszcz
  • Aleksander Koniecpolski wojewoda sieradzki
                                     

4. Wybrane bitwy wojska kwarcianego

  • 26 maja 1648 - Bitwa pod Korsuniem
  • Bitwa pod Guzowem
  • Bitwa pod Korsuniem
  • Bitwa pod Cecorą 18 września – 6 października 1620 - 3 tys. wojska kwarcianego
  • Bitwa pod Kumejkami - Wojsko kwarciane w kilku chorągwiach składało się z 17 chorągwi husarskich, 16 kozackich nie mylić z Kozakami Zaporoskimi i 9 kompanii dragonów i liczyło szacunkowo ok. 4400 ludzi
  • Bitwa pod Batohem
  • Bitwa pod Oryninem 28 września 1618 - 3.3 tys. żołnierzy kwarcianych