ⓘ Wolnej encyklopedii. Czy wiesz? strona 525




                                               

Poddany

Poddany oznaczał w państwach o ustroju monarchicznym wszystkich mieszkańców danego państwa, gdyż byli poddani władzy i woli monarchy. Oczekiwano od nich, szczególnie w krajach, gdzie rządził absolutyzm, np. w Rosji, wiernopoddańczego stosunku do ...

                                               

Podział władz

Podział władz – model organizacji państwa, w którym funkcje prawodawcze, wykonawcze i sądownicze są od siebie oddzielone i powierzone niezależnym od siebie ciałom. W swej dojrzałej formie został opisany w epoce Oświecenia przez Johna Lockea i Mon ...

                                               

Poseł

W XV–XVIII wieku poseł był wybierany przez sejmiki, które wydawały wiążące instrukcje, czyli wytyczne jak poseł ma postępować i głosować w Sejmie. Ich wiążący charakter zniosła Konstytucja 3 maja. Również Konstytucja marcowa z 1921 roku i Konstyt ...

                                               

Prawa obywatelskie

Prawa obywatelskie – konstytucyjnie zagwarantowane prawa obywatela danego państwa, których celem jest ochrona jego interesów. W odróżnieniu od praw człowieka, prawa obywatelskie są prawami o charakterze publicznym, pozostają bowiem w relacji międ ...

                                               

Prawa osobiste

Prawa osobiste – niezbywalne prawa człowieka bezpośrednio dotyczące jego integralności fizycznej i psychicznej, indywidualności, godności, pozycji w społeczeństwie i zapewniające warunki wszechstronnego rozwoju, poczucia godności i samorealizacji ...

                                               

Prawa polityczne

Prawa polityczne - uprawnienia jednostki do udziału w życiu publicznym oraz w sprawdzaniu i kontrolowaniu władzy. Do tych praw zaliczają się: prawo do zrzeszania się, czynne i bierne prawo wyborcze, prawo do rzetelnej informacji oraz wolności słowa.

                                               

Prawo do sądu

Prawo do sądu - jedna z fundamentalnych zasad państwa prawa. Traktowana jest i jako dyrektywa tworzenia prawa skierowana do ustawodawcy, i jako publiczne prawo podmiotowe jednostki wobec państwa. W Polsce znajduje uregulowanie w Konstytucji art. ...

                                               

Praworządność

Praworządność – w szerokim, opisowym sensie jest to przestrzeganie prawa. Praworządne jest państwo czy społeczeństwo, w którym normy prawne są powszechnie przestrzegane. Sposób rządzenia oparty na poszanowaniu prawa określa się również jako nomok ...

                                               

Preambuła

Preambuła – wstęp do aktu prawnego, zwykle o istotnym znaczeniu politycznym, opisujący okoliczności wydania aktu oraz określający cele, jakim powinien on służyć. Przykładem mogą być preambuły do Karty Narodów Zjednoczonych, Powszechnej Deklaracji ...

                                               

Precedens prawotwórczy

Precedens prawotwórczy – orzeczenie sądu państwowego, tworzące normę prawną i mające moc wiążącą w stosunku do późniejszych rozstrzygnięć podobnych przypadków.

                                               

Prerogatywa

Prerogatywa – przywilej, uprawnienie wynikające z zajmowanego stanowiska. W systemach parlamentarnych kompetencje głowy państwa wyłączone spod kontroli organu przedstawicielskiego, czyli w praktyce niewymagające kontrasygnaty rządowej. Pojęcie uk ...

                                               

Prezydent elekt

Prezydent elekt – osoba wybrana w demokratycznych wyborach na urząd prezydenta przed końcem kadencji urzędującego prezydenta. Prezydent elekt nie posiada żadnych uprawnień należnych z mocy konstytucji prezydentowi. Określenie to nie dotyczy reele ...

                                               

Propozycja 8 w Kalifornii w 2008 roku

Propozycja 8 w Kalifornii w 2008 roku, - propozycja poprawki konstytucyjnej w amerykańskim stanie Kalifornia, nad którą obywatele tego stanu głosowali w referendum 4 listopada 2008 roku. Propozycja ta sprecyzowała obowiązującą w Kalifornii defini ...

                                               

Rada Federalna

Rada Federalna – organ władzy centralnej głównie w państwach niemieckojęzycznych. W języku polskim zwana jest także Radą Związkową. W Niemczech i Austrii jest przedstawicielstwem krajów związkowych i organem władzy ustawodawczej w zakresie ogólno ...

                                               

Rada Konstytucyjna

Rada Konstytucyjna – najwyższa instytucja sądownictwa konstytucyjnego we Francji. Powołana do życia 4 października 1958 zgodnie z Konstytucją Piątej Republiki, rada stoi na straży przestrzegania konstytucji przez parlament, prezydenta i obywateli ...

                                               

Referendum

Referendum – forma głosowania o charakterze powszechnym, najbliższa ideałowi demokracji bezpośredniej, w której udział mogą brać wszyscy obywatele uprawnieni do głosowania. W czasie referendum obywatele całego państwa lub jego części wyrażają swo ...

                                               

Referendum konstytucyjne

Referendum konstytucyjne jest w wielu państwach wymagane dla przyjęcia konstytucji bądź jej zmiany. Obywatele w głosowaniu powszechnym akceptują bądź odrzucają propozycje przedstawione przez uprawniony organ.

                                               

Referendum lokalne

Referendum lokalne – wyrażenie przez członków wspólnoty samorządowej w drodze głosowania swojej woli co do sposobu rozstrzygania sprawy jej dotyczącej. Referendum lokalne jest podstawową instytucją demokracji bezpośredniej.

                                               

Referendum ogólnokrajowe

Referendum ogólnokrajowe – procedura głosowania powszechnego, w ramach którego polscy obywatele wyrażają swoją wolę co do sposobu rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. Referendum przeprowadzane jest w najważniejszych dla Polaków sprawach, na terytor ...

                                               

Równość wobec prawa

Równość wobec prawa – norma konstytucyjna wymagająca, aby prawodawstwo traktowało na równi osoby znajdujące się w podobnej sytuacji. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej zabrania m.in. dyskryminowania lub wprowadzania szczególnych uprawnień dla ...

                                               

Rząd (prawo)

Rząd – kolegialny organ władzy wykonawczej, powoływany i odwoływany przez organ przedstawicielski. Do jego zadań należy koordynowanie działalności administracyjnej i realizacja zadań państwa, właściwy dla parlamentarno-gabinetowych systemów polit ...

                                               

Rząd jedności narodowej

Rząd jedności narodowej – kolegialny organ władzy wykonawczej, w którego skład wchodzą członkowie wszystkich partii lub zdecydowanej większości partii reprezentowanych w parlamencie. Rząd taki powstaje z reguły w sytuacjach szczególnych dla państ ...

                                               

Rząd technokratyczny

Rząd technokratyczny – kolegialny organ władzy wykonawczej, w którego skład wchodzą niezależni specjaliści, eksperci rekomendowani przez partie polityczne. Występuje on, gdy rząd nie opiera się na większości parlamentarnej, jest powoływany tylko ...

                                               

Rząd większościowy

Rząd większościowy – kolegialny organ władzy wykonawczej, powoływany i odwoływany przez organ przedstawicielski, gdy partia lub koalicja go tworząca dysponuje poparciem większości parlamentarnej. Jeżeli w wyniku wyborów jedna partia uzyska bezwzg ...

                                               

Samorząd zawodowy

Samorząd zawodowy – zrzeszenie reprezentujące osoby wykonujące ten sam zawód zaufania publicznego i podlegających tożsamym normom właściwym tylko dla tego zawodu. Zrzeszenia takie tworzone są przez profesje o wysokim znaczeniu społecznym, które w ...

                                               

Sądowa kontrola konstytucyjności prawa

Sądowa kontrola konstytucyjności prawa – instytucja ustrojowa, zgodnie z którą sądy są uprawnione do kontroli aktów prawnych pod względem ich zgodności z konstytucją.

                                               

Senator

Senator – deputowany, członek parlamentu. Instytucja mająca korzenie w Senacie z okresu starożytnego Rzymu. W Polsce senator jest członkiem Senatu, izby wyższej Parlamentu.

                                               

Skarga konstytucyjna (Hiszpania)

Skarga konstytucyjna w Hiszpanii – środek prawny przewidziany dla ochrony podstawowych praw osób fizycznych lub prawnych przed Trybunałem Konstytucyjnym Hiszpanii, zagrożonych niekonstytucyjnym działaniem organów państwowych.

                                               

Skarga konstytucyjna (Niemcy)

Skarga konstytucyjna w Niemczech – nadzwyczajny środek prawny przewidziany w prawie niemieckim, służący osobie fizycznej lub prawnej do ochrony jej praw podstawowych przed Federalnym Trybunałem Konstytucyjnym, w przypadku ich naruszenia przez org ...

                                               

Skarga konstytucyjna (Polska)

W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 76–80 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym prawo wniesienia skargi konstytucyjnej ma każdy, kto uczestniczył w postępowaniu, w którym wy ...

                                               

Stan wojny

Stan wojny – instytucja prawna uregulowana w III konwencji haskiej w 1907 roku. Przewiduje wypowiedzenie wojny i określone skutki w stosunku do państw obcych, a także – poprzez instytucję stanu wojennego – skutki w stosunkach wewnętrznych państwa ...

                                               

Stowarzyszenie

Stowarzyszenie – organizacja społeczna powoływana przez grupę osób mających wspólne cele lub zainteresowania. W Polsce specjalnymi odmianami stowarzyszeń, oddzielnie uregulowanymi w przepisach prawa i mającymi specjalne cele, są: partie polityczn ...

                                               

Stowarzyszenie wyższej użyteczności

Stowarzyszenie wyższej użyteczności – status nadawany w Polsce w latach 1933–1989 stowarzyszeniom, których rozwój był szczególnie użyteczny dla interesu państwowego lub społecznego państwa, następnie do 1990 tytuł honorowy stowarzyszeń mających s ...

                                               

Subdelegacja

Subdelegacja – dalsze przekazanie uprawnień do wydania aktu wykonawczego, wynikających z delegacji ustawowej. Zgodnie z art.92 ust.2 Konstytucji RP subdelegacja jest prawnie zakazana. Artykuł ten dotyczy rozporządzeń, subdelegacja w ramach zarząd ...

                                               

Tekst jednolity

Tekst jednolity – tekst aktu prawnego uwzględniający wszelkie zmiany, jakie w nim zaszły od chwili ogłoszenia albo od chwili ogłoszenia poprzedniego tekstu jednolitego. Sporządzenie tekstu jednolitego ma na celu ułatwienie posługiwania się tekste ...

                                               

Ultra vires

Ultra vires - wyrażenie prawnicze określające sytuacje działania poza zakresem kompetencji. Pojęcie stosowane często w prawie konstytucyjnym, administracyjnym, cywilnym a także międzynarodowym. Akty dokonywane ultra vires są z reguły nieważne. Dz ...

                                               

Ustawa konstytucyjna

Ustawa konstytucyjna – akt prawny o większej mocy prawnej niż ustawa, zawierający w sobie przepisy prawa konstytucyjnego. Ustawy tego rodzaju są zwykle uchwalane i zmieniane większością bezwzględną bądź kwalifikowaną.

                                               

Ustawa organiczna

Ustawa organiczna – ustawa, która z punktu widzenia mocy prawnej jest usytuowana między konstytucją a ustawą. Różni się od konstytucji i od ustawy trybem uchwalenia i treścią. Uchwalana jest najczęściej większością bezwzględną. Ustawy te są aktam ...

                                               

Weto

Weto – prawo wyrażenia sprzeciwu wobec dowolnej decyzji, przyznawane na przestrzeni dziejów rozmaitym organom władzy, pozwalające na odrzucenie w całości, lub wstrzymanie jakiegoś aktu prawnego. Istnieje jeszcze weto ludowe, które polega na odrzu ...

                                               

Weto kieszonkowe

Weto kieszonkowe – specyficzny rodzaj weta prezydenckiego, występujący w pewnych sytuacjach w Stanach Zjednoczonych i mający charakter absolutny. Co do zasady, prezydent Stanów Zjednoczonych ma 10 dni na podpisanie ustawy przekazanej mu przez Kon ...

                                               

Weto ludowe

Weto ludowe – wyrażenie sprzeciwu wobec rozwiązań istniejących w obowiązującym systemie prawa. Procedura prawna jest podobna jak w przypadku inicjatywy ludowej. W niektórych krajach istnieje instytucja weta ludowego. Stosowana jest przeciwko uchw ...

                                               

Weto ustawodawcze

Weto ustawodawcze – potoczna nazwa służącego organowi władzy wykonawczej uprawnienia do zawieszenia wejścia w życie aktu prawnego uchwalonego przez parlament. Tradycyjnie wyróżnia się weto mocne, którego nie da się wzruszyć i które definitywnie k ...

                                               

Wiceprezydent

Wiceprezydent – w niektórych krajach o ustroju republikańskim, funkcja zastępcy prezydenta, który w razie opróżnienia tego urzędu przejmuje jego obowiązki, lub też sam go obejmuje. Wiceprezydent także pełni obowiązki głowy państwa w momencie krót ...

                                               

Większość bezwzględna

Większość bezwzględna – większość osiągnięta, gdy podczas głosowania liczba głosów za wnioskiem jest większa od sumy głosów przeciw i wstrzymujących się. Większość bezwzględna jest wymagana np. w Sejmie do odrzucenia poprawki Senatu, ogłoszenia r ...

                                               

Większość kwalifikowana

Większość kwalifikowana – większość głosów przekraczająca połowę, niezbędna do podjęcia uchwały przez dane zgromadzenie, wyrażona procentem lub ułamkiem. W zależności od regulacji prawnej może być to np. procent lub ułamek sumy głosów wszystkich ...

                                               

Większość względna

Większość względna – w procedurach wyborczych ustalenie, że dla skuteczności wyboru wystarcza, aby liczba głosów oddanych na rzecz kandydata przewyższała liczbę głosów oddanych na rzecz każdego z pozostałych kandydatów, nie musi ona jednak przekr ...

                                               

Większość zwykła

Większość zwykła – większość osiągnięta, gdy więcej osób biorących udział w głosowaniu opowiada się za wnioskiem niż przeciw. Głosy wstrzymujące nie są wliczane do wyniku. W Sejmie RP większość głosowań nad ustawami odbywa się w trybie większości ...

                                               

Wirylista

Wirylista – osoba piastująca pewną funkcję z racji piastowanej przez siebie innej funkcji; na przykład w monarchii członek izby wyższej parlamentu, zasiadający w niej z racji piastowanej przez siebie funkcji lub urzędu, a nie wybierany w wyborach ...

                                               

Władza sądownicza

Władza sądownicza, judykatywa – w monteskiuszowskiej koncepcji trójpodziału władz jedna z podstawowych władz obejmująca rozsądzający spory system organów sądowych. Według Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej 1997 władzę sądowniczą sprawują sądy ...

                                               

Władza wykonawcza

Władza wykonawcza, egzekutywa – działalność polegająca na wykonywaniu zadań państwowych mających na celu realizację prawa. Egzekutywa jest władzą bezpośrednio zarządzającą sprawami państwa. Wprowadza ona prawa i obowiązki obywateli w życie. Jest ...